Hindistan’ın Loni kenti, Delhi’den arabayla bir saatten daha kısa bir mesafede bulunuyor. Ancak hızla büyüyen bu sanayi merkezi, “dünyanın en kirli hava kalitesine sahip şehri” unvanıyla başkenti geride bırakmış durumda. IQAir verilerine göre Loni’de hava kirliliği, Dünya Sağlık Örgütü’nün güvenli sınırının tam 22 katı. Şehirde hava o kadar kirli ki, şehrin sakinleri, “Burada nefes almak bile zor” diyor.
Fabrikalardan çıkan dumanlar, egzozu ve inşaat tozları Loni’nin 700 bin sakini için nefes almayı bir dayanıklılık testine dönüştüren toksik bir karışım yaratıyor.
Hayatı boyunca Loni’de yaşamış olan 45 yaşındaki Manoj Kumar “Öksürmeyi bir kenara bırakın, burada nefes almak bile zor” diyerek durumu özetledi.
Kirliliğin kaçınılmaz olduğunu söyleyen şehir sakini Mohammad Mohmin Khan ise bozuk yollara her adım attığında maske takmak zorunda kaldığından bahsetti, “Kötü hava günün 24 saati burada. Nereye giderseniz gidin kaçış yok” dedi.
Hava kirliliğinin hayatı bu kadar ciddi şekilde tehdit ettiği günümüzde IQAir tarafından her yıl dünyada havası en kirli ülkeler ve şehirler listesi açıklanıyor.
En kirli şehirler listesini belirlemek için IQAir en küçük ama en tehlikeli kirleticilerden biri olan ince partikül maddeyi (PM2.5) inceledi. Geçen yıl Loni’nin ortalama PM2.5 konsantrasyonu 112.5 olarak ölçüldü; bu rakam Dünya Sağlık Örgütü’nün (WHO) belirlediği güvenli limitin 22 katına tekabül ediyor.
Solunduğunda akciğer dokusunun derinliklerine kadar inen PM2.5 partikülleri buradan kan dolaşımına karışabiliyor. Bu durum astım, kalp ve akciğer hastalıkları, kanser ve diğer solunum yolu rahatsızlıklarının yanı sıra çocuklarda bilişsel bozukluklarla da ilişkilendiriliyor.
Loni’de klinik işleten Dr. Anil Singh son beş yılda solunum sorunlarıyla gelen hasta sayısında büyük artış olduğunu belirtti, “Özellikle çok küçük yaşta çocukların erken evre astım belirtileriyle geldiğini görüyorum. Çevresel maruziyetin burada en önemli faktörlerden biri olduğunu açıkça söyleyebilirim” dedi.
Dünyanın en kirli şehirleri
IQAir 2025 Dünya Hava Kalitesi Raporu’na göre geçen yıl dünyanın en kirli beş şehrinden üçü Hindistan’daydı ve Yeni Delhi bir kez daha dünyanın en kirli başkenti olarak öne çıktı. 1,4 milyar nüfuslu ülkede kirliliğin ana kaynakları olarak araç ve sanayi emisyonları, anız yakma ve inşaat tozları gösteriliyor.
Aralık ve ocak ayları arasında Loni ve Kuzey Hindistan’daki diğer şehirler soğuk ve kurak kış aylarında kirlilikte yaşanan şiddetli artışla mücadele ediyor. Sıcaklık inversiyonu adı verilen bir doğa olayı nedeniyle, tehlikeli hava yere yakın bir noktada hapsoluyor; soğuk ve yoğun hava tabakası bir kapak görevi görerek kirliliğin yükselmesini engelliyor.
Geçen nisan ayında Delhi’yi kasıp kavuran şiddetli bir toz fırtınası Loni’nin havasına daha fazla kirletici madde ekleyerek özellikle en yaşlı ve en genç sakinleri için havayı daha da zehirli hale getirdi.
Loni’de yaşayan bir anne olan Khushi Feroze üç yaşındaki oğlunun kirlilik nedeniyle sık sık alerji, öksürük ve mide enfeksiyonu geçirdiğini anlattı: “Evimizde günde iki üç kez toz almak zorundayız. Evin en uzak odasında bile tozu görebiliyorsunuz.”
Hindistan 2019 yılında Temiz Hava Programı’nı başlatarak 2025-26 yılına kadar partikül madde konsantrasyonunu %40 oranında azaltmayı hedefleyen stratejiler geliştirdi. Bu önlemler arasında kömür bazlı santraller üzerindeki denetimlerin artırılması, hava izleme sistemlerinin kurulması ve biyokütle yakımının yasaklanması yer alıyor.
Bazı Hint şehirlerinde iyileşme görülse de uzmanlar sıkı denetim ve koordinasyon eksikliği nedeniyle ilerlemenin yavaş olduğunu belirtiyor. Geçen ekim ayında Delhi yerel hükümeti havayı temizlemek için bir ‘bulut tohumlama’ deneyi yapsa da bu girişim başarısız oldu.
Hindistan’ın bu mücadelesi milyarlarca dolarlık yatırımla hava kirliliğini önemli ölçüde azaltmayı başaran komşusu Çin ile zıtlık oluşturuyor. Öte yandan Pakistan’daki şehirler de küresel olarak en yüksek yıllık PM2.5 yoğunluklarından bazılarını yaşadı ve Pakistan 2025 yılında dünyanın en kirli ülkesi seçildi.
Loni’de ise halk sadece özgürce nefes almak istiyor.
Bazıları için tek çözüm ise şehri terk etmek. Khushi Feroze “Buradan ayrıldığımızda kendimizi çok daha iyi hissediyoruz. Uzaklaştığınız her yerde bir tazelik var; burada kendimizi iyi hissetmiyoruz” sözleriyle durumu özetledi.
2025 raporlarına göre dünyanın havası en kirli şehri olan Loni 2024 yılında listede sekizinci sırada yer almıştı.
2024 Dünya Hava Kalitesi raporuna göre havası en kirli 20 şehir sırasıyla şöyle açıklanmıştı:
Byrnihat- Hindistan, Delhi- Hindistan, Karağandı- Kazakistan, Mullanpur- Hindistan, Lahor- Pakistan, Faridabad- Hindistan, N’Djamena- Çad, Loni- Hindistan, Yeni Delhi- Hindistan, Multan- Pakistan, Peşaver- Pakistan, Sialkot- Pakistan, Gurgaon- Hindistan, Ganganagar- Hindistan, Hotan- Çin, Greater Noida- Hindistan, Bhiwadi- Hindistan, Muzaffarnagar- Hindistan, Hanumangarh- Hindistan, Noida- Hindistan.
Aynı rapora göre havası en kirli ülkeler ise şöyleydi: Çad, Bangladeş, Pakistan, Demokratik Kongo Cumhuriyeti, , Tacikistan, Nepal, Uganda, Ruanda, Burundi, Nijerya, Mısır, Irak, Gana, Endonezya.
Temiz Hava Hakkı Platformu (THHP) tarafından yayınlanan ve Türkiye’nin temiz hava karnesini ortaya koyan Kara Rapor 2025’e göre ülkemizde en yüksek hava kirliliğine sahip illeri Iğdır, Erzincan, Kütahya.
Greenpeace Türkiye İklim ve Enerji Kampanya Sorumlusu Emel Türker Alpay, Türkiye’de hava kirliliğinin halen düzenli ve yeterli olarak ölçülmediğini söyledi, “Son rapora göre Türkiye’de Dünya Sağlık Örgütü standartlarına göre havası temiz bir il yok” dedi.
İstanbul’da havası en temiz ve en kirli ilçeleri sorduğumuz Alpay, şu bilgileri verdi:
— 2023-24 verilerine göre Kartal, Esenyurt, Mecidiyeköy ve Yenibosna kirliliğin en yüksek olduğu ilçeler.
— Yine aynı verilere göre kirliliğin en düşük ölçüldüğü iller Büyükada, Şile, Kumköy ve Sarıyer.
— THHP raporuna göre Sultangazi bölgesinde de Cebeci taş ocakları nedeniyle ilçe halkı yılın 263 günü kirli hava soludu.