78 Kuşağı: Bir hafıza topluluğu olarak kendini kuran kuşak

25 Mayıs 2024
Bu haber 2 ay önce yayınlandı

Melike Işık Durmaz, ’78 Kuşağı - Bir Hafıza Topluluğu’nda 78’lilerin kendilerini bir hafıza topluluğu olarak nasıl kurduğunu, bir kuşak bilinci ve kimliğini nasıl edindiklerini araştırıyor. Çok önemli bir çalışma, ilgiyle okudum.

“’68 kuşağı dünyada iz bırakmış bir gençlik hareketi iken, Türkiye dışında kendini ’78 kuşağı olarak tanımlayan bir kuşak kimliğine rastlanmaz” diyor Ahmet İnsel. Gerçekten de 78 Kuşağı dünyada eşi benzeri olmayan bir kuşak. Tamamen bize özgü, ülke şartlarının neden olduğu bir kuşak. Bu kuşağı var eden, aynı yaş kuşağında olmaktan çok yaşadıkları olaylar kuşkusuz. “Aynı şeyleri farklı biçimler altında da olsa paylaşmış kişiler”den oluşuyor. Aktif siyasal-toplumsal eylemlilikten türeyen bir kuşak kimliği ile de diğer kuşaklardan ayrılıyor. Klasik kuşak tanımlamalarına uymuyor.

Türkiye’de gençlik hareketinin başlangıcı olarak herhalde 50’li yılların sonunu almak gerekiyor. Gençlik örgütlü olarak o yıllarda sokaklarda görülüyor, siyasi gelişmelere tavır koyuyor. Nihayetinde de 27 Mayıs 1960 askeri darbesi gerçekleştiriliyor. Ama “58 Kuşağı” diye bir tanımlama yok. 27 Mayıs’ın anıları, romanları, şiirleri yazılmış ama o dönemin gençleri bir kuşak tanımı içinde anılmamış ya da kendilerini anmamışlar.

78 Kuşağı Türkiye’ye mahsus bir olgu

Sosyolojide kuşak çalışmalarının kurucusu Karl Mannheim’a göre, “Aynı yaş grubuna ait olmaktan ötede, belli bir tarihsel olayın öncelemesi ve bu olayın toplu bir bilinç oluşturacak bir biçimde algılanarak zihinlerde benzer şekillerde işlenmesiyle oluşur. Bilinç geliştirebilmiş kuşaktan söz edebilmek için, tarihsel bir olay ya da olaylar dizisinin etkisi, bu olaylara dair geliştirilen bir farkındalık, ortak bir tarihsel duyarlık, diğer kuşaklardan farklı oluşa dair bir iddia ve kuşağı temsil edecek kolektif bir varlık gerekmektedir”. 68 Kuşağı’nda bunu dünya çapında görüyoruz. 78 Kuşağı ise söylediğim gibi Türkiye’ye mahsus bir olgu.

Toplumsal olaylara duyarlı sol eğilimli gençlerin kuşağı

70’li yıllarda gençliklerini yaşayan ve ülkede meydana gelen siyasi olaylara duyarsız kalamayan sol eğilimli gençlerin oluşturduğu bir kuşak bu. Aslına bakarsanız çok kısa dönemde yaşanmış her şey. 70’lerin ikinci yarısında 4-5 yıllık bir zaman diliminde yoğunlaşmış ve 50’li yıllar gençliğinin 27 Mayıs’ı, 68 gençliğinin 12 Mart’ı gibi sonunda bir askeri darbeyle 12 Eylül 1980’de noktalanmış. Üstelik bu kez gençler devrime çok yaklaştıklarını düşünürken gelmiş darbe ve etkisi çok ağır olmuş. Büyük bedeller ödenmiş, hâlâ kapanmayan derin yaralar açılmış.

Aradan geçen 45–50 yıllık zamana rağmen o kısa zaman diliminde yaşananlar unutulmamış. Belki de 78 Kuşağı’nı var eden en önemli unsur bu toplu olarak unutmamak, sürekli anmak, yüzleşmek ve adalet istemek, hesap sormak tavrı. “1970’lerde devrimci olarak kendini tanımlayanlar, 1980’lerde direnişçi olarak tanımlamaya başlamış”, 2000’lerde adalet ve geçmişle hesaplaşma talepleriyle sürmüş.

‘Bizim’ diyebilecekleri ortak noktalarda birleşilmiş

70’li yıllarda gençler devrim beklentisi ile sokaklara çıkıp mücadele etse, kavgalar, ölümler, yaşansa da 12 Eylül darbesi yaşananlara tam bir nokta koymuş. Darbe bir milat gibi görünse de sonrasında işkenceler, hapisler, sürgünler, kayıplar, idamlarla günümüze kadar uzanan bir tarihi var bu kuşağın. Ayrı siyasi gruplar içinde yer alsalar da birçok ortak yanları var ve araya zaman girince ayrılıklar gayrılıklar unutulup ‘bizim’ diyebilecekleri ortak noktalarda birleşilmiş. Böylece 78 Kuşağı kendini var etmiş.

78 Kuşağı hem kendisinden önce gelen kuşağın değerlerini ve tarihini devir almış, hem de kendi tarihini yazmış. 16-17 Haziran 1970 işçi direnişi de Deniz Gezmiş, Mahir Çayan, İbrahim Kaypakkaya gibi 68 devrimci kahramanları da bu tarihe dahil. Ama 1 Mayıs 1977 gibi, Kahramanmaraş, Çorum katliamları gibi 78 Kuşağı’nın yaşadığı birçok olay, Erdal Eren gibi kahramanlar da var ortak belleklerinde.

Kuşak bilinci ve kimliğini nasıl edindiklerini sorguluyor

Melike Işık Durmaz, ’78 Kuşağı – Bir Hafıza Topluluğu’nda (İletişim yay. Mayıs 2024) ’78 kuşağını, bu kuşağın nasıl kendisini bir hafıza topluluğu olarak kurduğunu araştırıyor. 78’lilerin bir kuşak bilinci ve kimliğini nasıl edindiklerini sorguluyor. Melike Işık Durmaz, 78 Kuşağı’nın temsilcileriyle yaptığı görüşmelerin yanı sıra biyografi, otobiyografi ve nehir söyleşilere de dayanarak oluşturmuş çalışmasını. Liderlerle değil kendini bu kuşağın mensubu olarak görenlerle konuşmuş ki böylece daha içten ve gerçekçi tanıklıklara ulaşması mümkün olmuş. Ahmet İnsel’in sunuş yazısında belirttiği gibi “Görüşülen eski militanların, meslek örgütleri üyelerinin hatırladıklarının ışığında, bu hatırlanan geçmişin süzgecinden geçerek bir hafıza topluluğunun nasıl biçimlendiğine ışık tutuyor.”

Keşke dönemi anlatan romanlar da incelenseydi

Bence tek eksik dönemi anlatan romanları da ele almaması. O dönemi anlatan romanlar çoğunlukla 78 Kuşağı’ndan yazarlar tarafından kaleme alındıkları ve içeriklerinin yaşanmışlıklara, anılara dayanması nedeniyle iyi birer kaynak olabilirdi. Tabii tek bir çalışmadan her şeyi beklememek gerek. 78 Kuşağı hakkındaki romanları araştıran başka çalışmalar var.
Melike Işık Durmaz, 78 kuşağının kendisini nasıl bir hafıza topluluğu olarak kurduğunu araştırdığından ve beyana itibar ettiğinden kuşağı oluşturanların kendi aralarında yaşanan ve cinayetlere varan anlaşmazlıkları, 80 darbesi sonrasında yaşanan genel yenilgi duygusunu, çözülme, dağılma havasını pek araştırmıyor. Belki de bunlar başka bir araştırma konusu. Ama 78 Kuşağı kendisiyle hesaplaşabilse, özeleştiri yapsa, “Nerede yanlış yaptık?” sorusuna somut cevaplar bulsa belki de solun, devrimci siyasetin geleceği yer başka olurdu. Bunlar tabii benim kitaptaki tanıklıkları okurken aklıma gelen düşünceler, sorular.

’78 Kuşağı – Bir Hafıza Topluluğu’ bunları düşündürdüğü için de kıymetli bir çalışma. Melike Işık Durmaz çalışmasında toplumsal hafızanın nasıl oluştuğunu, bir kuşağın kendini nasıl var ettiğini somut bir örnekten, 78 Kuşağı’nı ele alarak araştırıyor. Merak ve ilgiyle okudum, üzerinde çokça düşündüm.

’78 Kuşağı –
Bir Hafıza Topluluğu
Melike Işık Durmaz
İletişim Yayınları, 2024
inceleme, 282 sayfa.

10Haber bültenine üye olun, gündem özeti her sabah mailinize gelsin.