Doların dünya parası olması: Alternatifsizliğin Sonu mu?

Dünya petrol arzının beşte birinin geçtiği bu boğaz, sadece fiziksel enerji akışını bozmakla kalmıyor; aynı zamanda bu ticaretin nasıl finanse edildiğini ve finansal piyasaların istikrarını da doğrudan etkiliyor. ABD doları hala hakimiyetini korusa da, ülkeler artık doların her zaman erişilebilir olacağı varsayımıyla hareket etmiyor ve ticaret ile ödemeler için yedek sistemler inşa etmeye başlıyor.

1974 dönemindeki petrodolar anlaşmaları, esasen dolar odaklı bir finansal döngünün katalizörü olmuştu: Petrol dolarla fiyatlandırılıp satılıyor, elde edilen gelirler ise yeniden ABD finans piyasalarına dönüyordu. Analist Paul Blustein’ın yakın zamanda Financial Times için yaptığı değerlendirmede belirttiği gibi, petrodoların temeli ve bugün hala ayakta kalması “TINA” (Başka bir alternatif yok) ilkesine dayanıyordu.

Ancak, Washington’ın doları bir finansal silah ve yaptırım aracı olarak kullanmasından duyulan uzun süreli rahatsızlık, Hürmüz Boğazı’ndaki mevcut enerji kriziyle birleşince, alternatif yöntemlerin ortaya çıkışını hızlandırdı. Bu süreç, doların aniden çöküşü şeklinde değil, doların aniden çöküşü şeklinde değil, ihtiyaç anında başvurulacak yedek sistemlere yönelim şeklinde kendini gösteriyor.

Bu değişim, Hindistan’ın enerji ticaretinde görünür hale geldi; raporlara göre Hindistan, yakın zamandaki bir İran petrolü alımını Çin yuanı ile gerçekleştirdi. Hindistan’ın bu hamlesi Çin ile bir ittifak kurmaktan ziyade enerji güvenliğini sağlama amacını taşısa da, jeopolitik gerilimlerin, savaşların ve bankacılık kısıtlamalarının dolar bazlı ödemeleri ne kadar öngörülemez kıldığını kanıtlıyor. Bu durum, ithalat bağımlısı ülkeleri jeopolitik uyuma bakmaksızın, kriz anlarında çalışan ödeme yollarına itiyor. Hintli yetkililer önceliklerinin enerji güvenliği ve mevzuata uyum olduğunu belirtirken, analistler bu işlemin dolar bazlı ödemelerdeki gerilimler karşısında Hindistan’ın artan özerkliğini yansıttığını not ediyor.

Hindistan ithalat tarafındaki ayarlamaları yansıtırken, Körfez ihracatçıları da aynı sistemin arz tarafındaki risklere tepki veriyor. Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) hala dolara sıkı sıkıya bağlı olsa da, savaş nedeniyle ihracat gelirlerinin kısıtlanması ve dolar likiditesinin daralması durumunda petrol satışlarında dolar yerine Çin yuanına başvurabileceği konusunda uyarıda bulundu. BAE’nin Washington’a verdiği bu sinyal ekonomik olmaktan ziyade siyasi bir nitelik taşısa da (istemedikleri bir savaşın ortasında kalmaktan duyulan memnuniyetsizliğin bir göstergesi), Çin ile ticareti güçlendirme adımları ve bu pazardaki artan ağırlık, bu yaklaşımın inandırıcılığını güçlendirirken, petrodolar sisteminin daha esnek ve şarta bağlı bir yapıya dönüşebileceğine işaret ediyor

Bu gelişmeler, geleneksel ağların dışındaki alternatif küresel ödeme sistemlerine olan ilgiyi de artırıyor. SWIFT küresel finansın temel taşı olmaya devam etse de, Çin’in Sınırlar Arası Bankalararası Ödeme Sistemi (CIPS) gibi diğer ağlar ivme kazanıyor. 2015 yılında hayata geçen CIPS, dolar bağımlılığını ve Batı hakimiyetindeki finansal ağları azaltmak için tasarlanmış bir mekanizma. Güncel veriler, CIPS kullanımının arttığını gösteriyor; sistemin bir günlük işlem hacmi, Hürmüz Boğazı’ndaki gerilimin zirve yaptığı Mart ayında 1,22 trilyon yuan ile rekor seviyeye ulaştı.

Bir diğer benzer ödeme sistemi de BRICS liderliğindeki girişimlerle ortaya çıkıyor. Henüz uygulama aşamasının başında olan “BRICS Pay”, tıpkı Çin’in CIPS sistemi gibi paralel bir ödeme sistemi olarak tasarlandı. Amacı, seçenekleri genişletmek ve Batı merkezli finans sistemleri ile yaptırımların dışında sınır ötesi ödemeleri kolaylaştırmak. Bu sistemlerin ortaya çıkışı, aslında operasyonel süreklilik için tasarlanmış bir korunma mekanizması (hedge). Geleneksel dolar kanalları siyasi olarak kısıtlansa bile enerji ticaretinin kesintisiz devam edebilmesini hedefliyorlar.

Tüm bunlara rağmen, dolar yakın zamanda bir yere gitmiyor. Dolar, rakipsiz likiditesi ve ABD finans sistemine duyulan derin güven nedeniyle hala küresel sistemin referans para birimi konumunda; bunlar Çin yuanının veya BRICS Pay’in henüz kopyalayamadığı özellikler. Bunun yerine, CIPS ve BRICS Pay gibi sistemler, ülkelerin jeopolitik risklere ve dolar bazlı ödemelerin öngörülemezliğine karşı kullanabilecekleri birer paralel ödeme sistemi olma hedeflerine doğru ilerliyorlar. Doların olmadığı bir dünyaya değil, doların birincil para birimi olmaya devam ettiği ancak artık tek olmadığı bir dünyaya doğru ilerliyoruz. Artık soru doların hakim olup olmadığı değil, hangi koşullar altında kullanılmasının zorlaşacağıdır. Doların hegemonyası artık seçenek yokluğuyla (TINA) değil, kendi büyüklüğüyle korunuyor. Ancak alternatif sistemler, geçerli bir çıkış yolu sunacak kadar iyi hale geldiğinde, o büyüklüğün bile sınırları ortaya çıkabilir.