Engelli tutuklu ve mahkum sayısı katlandı

Cezaevlerinde yaşanan hak ihlalleri sürerken son iki yılda hapishanelerdeki mahkum ve tutukluların sayısı yaklaşık iki kat arttı. Gündem Hapishane’nin raporuna göre en çarpıcı artış dört kat artışla işitme engelli ve iki kattan fazla artışla görme engelli mahpuslarda. Adalet Bakanlığı ve Ceza ve Tevkifevleri Genel Müdürlüğü’nce engelli mahpuslara dair güncel istatistiklerin düzenli olarak paylaşılmadığı da vurgulandı.

CTE’nin Kasım 2025 verileri engelli mahkum ve tutuklu sayısının son iki yılda yaklaşık iki kat arttığını ortaya koydu. 2023’te ortopedik engeli bulunanların sayısı 162’yken bu sayı 2025’te 252’ye, görme engellilerin sayısı 42’den 96’ya, işitme engellilerin sayısı 18’den 68’e ve dil ve konuşma engeli olanların sayısı 19’dan 26’ya yükseldi.

Ülkedeki cezaevlerinde kalanların resmi olarak “engelli” kabul edilmesi için belli kriterler olduğu vurgulanan raporda CTE’ye göre mahkum ya da tutuklunun bedensel engelli sayılması için çok üst düzeyde bir duyusal kaybı ya da tam teşekküllü bir devlet ya da üniversite hastanesinden alınmış yüzde 40 ve üstü Engelli Sağlık Kurulu Raporu olmalı. Bu tanımlamanın Birleşmiş Milletler Engelli Hakları Sözleşmesi’nin öngördüğü daha geniş kapsamlı “engellilik” tanımıyla çeliştiği belirtilen raporda, “Sözleşmeye göre fiziksel, duyusal, zihinsel ve psiko-sosyal kısıtlılıkların yanı sıra süreğen yeni kronik hastalıklar da bu kapsamda değerlendiriliyor. Ancak Türkiye’deki infaz pratiğinde yüzde 40 barajının altında kalan mahpuslar veya resmi rapor alamamış mahpuslar sistematik olarak ‘görünmez’ kılınıyor” dendi.

İnsan Hakları Derneği (İHD) Hapishaneler Komisyonu Eşsözcüsü Meral Nergis Şahin “görünmez” kılınan engelli mahpusların fiziksel ve zihinsel ya da psikososyal sağlık sorunları bulunduğuna dikkat çekti. Şahin “Bu bireylerin engelleri görünür olmadığı için ortamında ihtiyaçları çoğu zaman fark edilmiyor. Bu durum sağlık hizmetine erişimde gecikmelere, sosyal izolasyona, ilaç ve tedaviye erişim engellerine, hak ihlallerine ve psikolojik yükün artması gibi sonuçlara yol açabiliyor” dedi. Şahin, görünmeyen engelli mahpuslar için düzenli sağlık kontrolünün yapılması, psikolojik destek sağlanması, ilaç sürekliliği ve bireysel ihtiyaçlara uygun yaşam koşullarının oluşturulması ile personele farkındalık eğitimi verilmesi gerektiğini vurguladı.

Şahin özetle şöyle konuştu: “Uluslararası insan hakları standartları mahpusların sağlık hakkının korunması, engelli bireylerin ayrımcılığa uğramamasını temel bir yükümlülük olarak kabul eder. Birleşmiş Milletler tarafından kabul edilen Mandela Kuralları mahpusların toplumdaki bireylerle eş değer sağlık hizmetine erişmesi gerektiğini ortaya koyar.”

Gündem Hapishane’nin raporunda kriterlere uymayanların engelli mahpusların da yararlandığı Rehabilitasyon Tipi (R Tipi) cezaevlerine sevklerini zorlaştırdığı belirtildi. Rapora göre İzmir, Elazığ, Adana ve İstanbul’da bulunan R Tipi cezaevlerinin ortalama 150 kişilik kapasite bulunuyor. R Tipi cezaevlerine dair itirazlara da değinilen raporda “Farklı bir izolasyon koşulu olması, yeterli sağlık personelinin sağlanamaması, fiziksel ve psikolojik şiddet iddiaları eleştirilerin odağını oluşturuyor” dendi.