Atatürk Neden 57 Yaşında Öldü?

Tarihte büyük liderlerin ölümleri nadiren yalnızca tıbbi olaylar olarak kalır.

Özellikle bir lider genç sayılabilecek bir yaşta, ülkesinin siyasi düzeninin merkezindeyken ve hem içeride hem dışarıda güçlü çıkarları etkileyen politikalar izlerken ölürse, ardından iki endüstri doğar: resmî tarih ve komplo teorileri.

Atatürk de bundan kurtulamadı.

Bir tarafta oldukça basit bir anlatı var: Çok içiyordu, siroz oldu ve öldü.

Diğer tarafta İngilizlerden dönemin Siyonist çevrelerine, İsmet İnönü’den doktorlarına kadar uzanan geniş bir şüpheliler listesi.

İki yaklaşımın da sorunu aynı.

Sonuca kanıttan önce ulaşıyorlar.

Oysa yapılması gereken daha zahmetli: önce bildiklerimizi, sonra bilmediklerimizi, en sonunda da makul biçimde sorabileceğimiz soruları ayırmak.

Bildiğimiz şey: ağır karaciğer hastalığı vardı

Atatürk’ün 1937’den itibaren sağlık durumunun bozulduğu ve 1938 başlarında siroz teşhisi konulduğu konusunda ciddi bir tarihsel ihtilaf yok.

Türk ve yabancı doktorların kayıtları; ilerleyen aylarda görülen karında sıvı birikmesi, halsizlik, ödem ve nihayet koma tablosu ileri derecede dekompanse karaciğer hastalığıyla uyumludur.

Atatürk’ün tıbbi biyografisini inceleyen akademik çalışmalar da karaciğer hastalığının ve siroz teşhisinin iyi belgelenmiş olduğunu belirtiyor. Bununla birlikte aynı çalışmalar genel tıbbi geçmişinin şaşırtıcı ölçüde eksik kaldığına ve arşivlerde daha fazla araştırmaya ihtiyaç bulunduğuna dikkat çekiyor.

Bu nedenle “Atatürk siroz değildi” tezini savunmak için elimizde güçlü kanıt yok.

Fakat bundan “ölümünün bütün hikâyesini biliyoruz” sonucu da çıkmıyor.

Çünkü ölüm nedeni ile ölümün arkasındaki nedensellik zinciri aynı şey değildir.

“İçkiden öldü” açıklaması fazla kolay

Atatürk’ün alkol kullandığı tartışmasızdır. Uzun yıllar yoğun sigara tükettiği de biliniyor.

Dolayısıyla alkolün karaciğer hastalığına katkıda bulunmuş olması tıbben son derece makul bir ihtimaldir.

Ama bugünün tıp standartları açısından sirozun birçok nedeni vardır. Viral hepatitler, metabolik ve otoimmün hastalıklar, toksik maddeler ve başka faktörler de kronik karaciğer hasarına yol açabilir.

1938’de bugünkü hepatit testleri, görüntüleme yöntemleri ve hepatoloji bilgisi yoktu. Atatürk’e ölümünden sonra modern anlamda kapsamlı bir adli otopsi de yapılmadı.

Dolayısıyla bilimsel olarak savunulabilecek ifade şudur:

Atatürk ileri karaciğer hastalığından öldü. Alkol bunun önemli nedenlerinden biri olabilir. Fakat mevcut veriler hastalığın etiyolojisini bugünkü standartlarla kesin biçimde kanıtlamaya yetmez.

Bu küçük görünen ayrım aslında bütün tartışmanın merkezindedir.

Tedavinin kendisi ne kadar güvenliydi?

Burada dosya daha ilginç hale geliyor.

1938 tıbbını 2026 standartlarıyla yargılamak kolay, fakat adil değildir. Karaciğer nakli yoktu. Modern yoğun bakım yoktu. Bugün rutin kullandığımız birçok ilaç henüz geliştirilmemişti.

Ödem ve vücuttaki sıvıyı azaltmak amacıyla cıva bileşikleri içeren diüretikler kullanılıyordu.

Salyrgan gibi preparatlar bunun örneğidir.

Bugün ağır toksisite riski nedeniyle şaşırtıcı görünen bu ilaçlar o dönemin meşru farmakolojik araçları arasındaydı.

Burada yapılması gereken iki uçtan da kaçınmak.

“Cıvalı ilaç verildi, demek ki zehirlendi” demek bilim değildir.

Fakat “doktorlar verdiğine göre hiçbir sorun olamaz” demek de bilim değildir.

Asıl soru şudur:

Atatürk’e hangi ilaç, hangi tarihte, hangi dozda, hangi sıklıkta verildi ve zaten ağırlaşmış karaciğer ile böbrek fonksiyonları üzerinde bunların toplam etkisi ne oldu?

Bu sorunun cevabı siyasi değil, farmakolojik olmalıdır.

Zehirleme ihtimalini neden bütünüyle saçma sayamayız?

Burada daha hassas bir alana giriyoruz.

Siyasi suikastlarda zehir kullanılması komplo teorisyenlerinin icat ettiği bir yöntem değildir.

Modern tarihte bunun belgelenmiş örnekleri vardır.

Georgi Markov’un 1978’de Londra’da risin taşıyan bir düzenekle öldürülmesi, Alexander Litvinenko’nun 2006’da polonyum-210 ile zehirlenmesi, Sergei Skripal ve Alexei Navalny vakaları devletler veya istihbarat servisleriyle ilişkilendirilen toksik ajanların ne kadar sofistike olabileceğini gösterdi.

Bazı toksinlerin cazibesi tam da belirtilerinin sıradan hastalıkları taklit edebilmesi veya doğru zamanda doğru test yapılmazsa teşhis edilmesinin güç olabilmesidir.

Fakat burada çok önemli bir mantık sınırı vardır.

Bir yöntemin mümkün olduğunu göstermek, o yöntemin Atatürk’e uygulandığını göstermek değildir.

Üstelik modern örnekleri doğrudan 1938’e taşımak anakronizm olur. Polonyum-210 veya Novichok gibi sonraki dönemlerde kullanılan maddelerden hareketle Atatürk hakkında geriye dönük bir suikast teorisi kurulamaz.

1938 için sorulabilecek daha ciddi soru şudur:

O dönemin toksikoloji ve istihbarat kapasitesi içinde, doğal hastalığı ağırlaştırabilecek veya ölüm nedenini belirsizleştirebilecek maddeler mevcut muydu?

Genel cevap evettir. Zehirleme suçlarının ve adli toksikolojinin tarihi 18’inci ve 19’uncu yüzyıllara kadar uzanıyor.

Fakat Atatürk’e bunlardan birinin uygulandığına ilişkin kanıt şu anda elimizde yoktur.

Bu iki cümleyi aynı anda söyleyebilmek gerekiyor.

Arafat bize ne öğretiyor?

Yaser Arafat vakası bu ayrımın neden önemli olduğunu gösteriyor.

Arafat 2004’te öldüğünde ölüm nedeni üzerinde ciddi tartışmalar vardı. Yıllar sonra naaşı çıkarıldı ve polonyum-210 açısından incelendi.

İsviçreli bilim insanlarının araştırması bazı örneklerde anormal polonyum seviyeleri buldu ve polonyum zehirlenmesi hipotezine destek sağlayan sonuçlar yayımladı. Ancak farklı ekiplerin incelemeleri aynı sonuca ulaşmadı ve dosya hiçbir zaman bütün tarafları ikna edecek kesinliğe kavuşmadı.

Buradan çıkarılması gereken ders “Arafat zehirlendi, Atatürk de zehirlenmiş olabilir” değildir.

Ders daha sofistikedir:

Bir devlet adamının ölümünden yıllar sonra yapılan adli inceleme bile her zaman kesin cevap vermeyebilir.

Zaman geçtikçe bazı maddeler kaybolur, bazıları çevresel kontaminasyonla karışabilir ve kanıt zinciri zayıflar.

Özal dosyası da ihtiyatı öğretiyor

Türkiye’nin yakın tarihinde Turgut Özal’ın 1993’teki ani ölümü benzer kuşkular yarattı.

Naaşı 2012’de çıkarılarak yeniden incelendi. Kamuoyunda çeşitli toksik maddelerin bulunduğuna ilişkin çok sayıda iddia ortaya atıldı.

Ancak Adli Tıp Kurumu değerlendirmesi, Özal’ın zehirlenerek öldüğünü ortaya koyan yeterli kanıt bulunmadığı sonucuna vardı.

Bu vaka da önemli.

Şüphe araştırılmalıdır.

Fakat araştırmanın sonucu şüpheyi doğrulamıyorsa bunu da kabul etmek gerekir.

Bilim ancak böyle işler.

Hugo Chávez’in kanserinin kasıtlı biçimde oluşturulduğuna dair iddialar da yıllarca tartışıldı. Fakat kamuya açık güvenilir kanıtlar bunu doğrulamış değildir. Türkmenistan lideri Saparmurat Niyazov’un 2006’daki ölümü de doğrulanmış bir zehirleme vakası olarak gösterilemez.

Bu isimleri aynı torbaya koyup “hepsi öldürüldü” demek araştırma değil, anlatı üretmek olur.

Peki Atatürk’ü öldürmek isteyenler olabilir miydi?

Elbette.

Atatürk sıradan bir devlet başkanı değildi.

Bir imparatorluğun ardından yeni bir devlet kurmuş, hilafeti kaldırmış, ülkenin siyasi ve ekonomik düzenini kökten değiştirmiş, Sovyetler Birliği ile Batı arasında hassas bir denge kurmuş ve Türkiye’nin bölgesel konumunu yeniden tanımlamıştı.

Böyle bir liderin içeride düşmanları, dışarıda rakipleri olması şaşırtıcı değildir.

Fakat tarihçilik açısından “kim fayda sağladı?” sorusu yalnızca başlangıçtır.

Cinayet iddiası için en az dört halka gerekir:

Motif. İmkân. Araç. Kanıt.

İlk üçü hakkında senaryolar üretilebilir.

Dördüncüsü olmadan cinayet hükmüne varılamaz.

İngiltere: güçlü motif mi, güçlü spekülasyon mu?

İngiltere’nin Türkiye’yi yakından izlemesi şaşırtıcı değildir.

1930’ların sonunda Akdeniz, Ortadoğu, Sovyetler Birliği, İtalya ve Almanya arasındaki güç dengesi açısından Türkiye son derece önemliydi.

Dolayısıyla İngiliz diplomatların Atatürk’ün sağlığını ve ölümünden sonra Türkiye’de ne olacağını takip etmeleri doğaldı.

Fakat bir devletin kritik bir liderin ölümünden sonraki senaryoları hazırlaması, o lideri öldürmeye çalıştığını göstermez.

Bugüne kadar ortaya çıkan güvenilir belgeler İngilizlerin Atatürk sonrası Türkiye’yi hesapladığını gösteriyor; onu öldürmek için yürütülen bir operasyonun kanıtını değil.

Bu ayrım korunmalıdır.

Siyonizm meselesinde kronoloji önemli

Benzer dikkat Siyonizm tartışmasında da gerekli.

Atatürk 1938’de öldüğünde İsrail Devleti henüz kurulmamıştı. İsrail 1948’de doğdu.

Dolayısıyla “İsrail Atatürk’ü öldürdü” cümlesi tarihsel olarak baştan problemlidir.

Elbette Dünya Siyonist Örgütü, Yahudi Ajansı ve Filistin’de bir Yahudi devleti kurulması için çalışan siyasi ağlar mevcuttu. Filistin’in geleceği de Londra’dan Washington’a, Arap dünyasından Avrupa’ya kadar ciddi bir jeopolitik mücadele konusuydu.

Atatürk’ün bu konuda ne düşündüğü araştırılabilir.

Dönemin Siyonist kuruluşlarının Türkiye’ye ilişkin arşivleri incelenebilir.

İngiliz Mandası belgeleri taranabilir.

Fakat bundan bir suikast iddiasına geçebilmek için aradaki halkaları belgeyle tamamlamak gerekir.

Şu anda böyle bir zincir yok.

En hassas ihtimal: içerisi

İsmet İnönü meselesi daha da hassastır.

Atatürk ile İnönü Cumhuriyet’in kuruluşunun iki temel siyasi aktörüydü. Fakat ilişkilerinin son yıllarında ciddi görüş ayrılıkları yaşandığı ve İnönü’nün 1937’de başbakanlıktan ayrıldığı da tarihsel gerçektir.

Atatürk öldükten bir gün sonra İnönü’nün Cumhurbaşkanı seçilmesi doğal olarak sonraki kuşaklarda kuşkular yaratmıştır.

Fakat burada tarihçinin frene basması gerekir.

Bir ölümden en fazla siyasi faydayı sağlayan kişinin o ölümden sorumlu olduğu sonucu çıkarılamaz.

İnönü’nün veya çevresinin Atatürk’ün hastalığını ağırlaştırdığına, doktorları yönlendirdiğine veya zehirleme operasyonu düzenlediğine ilişkin güvenilir bir belge zinciri bugüne kadar ortaya konulmuş değildir.

Dolayısıyla araştırılabilir.

Ama suçlanamaz.

Asıl soru neden hâlâ araştırmadığımız

Bence Atatürk’ün ölümü konusunda Türkiye yıllardır yanlış soruyu soruyor:

“Atatürk’ü kim öldürdü?”

Bu soru bizi daha başlangıçta cinayet varsayımına götürüyor.

Daha doğru soru şu:

“Atatürk’ün ölümüne giden tıbbi süreç hakkında gerçekten bildiğimiz her şeyi ortaya çıkardık mı?”

Cevabın hayır olduğuna inanıyorum.

Yaklaşık doksan yıl sonra bile yapılabilecek çok şey var.

Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri, Dolmabahçe kayıtları, doktorların özel evrakı, hastane ve eczane kayıtları, Fransız ve Alman hekimlerin arşivleri, İngiliz Foreign Office dosyaları, Amerikan diplomatik belgeleri ve dönemin Siyonist kuruluşlarının arşivleri aynı araştırma projesi altında incelenebilir.

Atatürk’ün son iki yılının gün gün tıbbi kronolojisi çıkarılabilir.

Hangi ilaç ne zaman verildi?

Dozu neydi?

Kim tavsiye etti?

Hangi belirtiler ilacın ardından ortaya çıktı?

Karaciğer, böbrek ve nörolojik bulgular nasıl gelişti?

Bugünün hepatologları, toksikologları ve adli tıp uzmanları bu verileri 1938’in tıbbi bilgisiyle birlikte yeniden değerlendirebilir.

Ve araştırmanın sonucu “herhangi bir olağan dışılık yoktur” da olabilir.

Bu da son derece değerli bir sonuçtur.

Şüphe etmek ile inanmak arasındaki çizgi

Ben bugünkü belgeler ışığında Atatürk’ün öldürüldüğünü söyleyemem.

Aynı şekilde, yalnızca “çok rakı içti ve sirozdan öldü” diyerek dosyanın bütün sorularının kapandığını da düşünmüyorum.

En güçlü kanıt ileri karaciğer hastalığına işaret ediyor.

Alkol önemli bir neden veya hızlandırıcı olabilir.

Dönemin tedavilerinin hastalığın seyrine olumsuz katkısı bulunmuş olabilir.

Kasıtlı zehirleme ise teorik olarak mümkün olmakla birlikte bugün kanıtlanmış değildir.

İngiliz komplosu kanıtlanmış değildir.

Dönemin Siyonist çevreleriyle bağlantılı bir operasyon kanıtlanmış değildir.

İnönü komplosu kanıtlanmış değildir.

Ve tam da bu nedenle araştırılmaları sakıncalı değildir.

Tam tersine.

Komplo teorilerinin en iyi panzehiri yasaklamak veya küçümsemek değil, daha fazla belge, daha iyi bilim ve daha yüksek kanıt standardıdır.

Atatürk 57 yaşında öldü.

Belki sonunda yapılacak kapsamlı bir araştırma bize zaten bildiğimizi söyleyecek: ağır karaciğer hastalığı, zor bir hayat, alkol ve 1930’ların sınırlı tıbbı.

Belki tedavinin rolünün düşündüğümüzden büyük olduğunu göreceğiz.

Belki bugüne kadar gözden kaçmış belgeler çıkacak.

Tarihçinin görevi bunlardan hangisinin daha heyecan verici olduğuna karar vermek değildir.

Görevi kanıt nereye götürüyorsa oraya gitmektir.

Çünkü Atatürk’ün ölümünün üzerindeki sisin dağılması için Türkiye’nin ihtiyacı olan şey yeni bir komplo teorisi değil, daha yüksek bir araştırma standardıdır.

Belki Cumhuriyet’in kurucusuna ölümünden yaklaşık doksan yıl sonra gösterebileceğimiz en büyük saygı da budur:

Ne resmî anlatıyı sorgulamaktan çekinmek, ne de kanıtsız bir komploya inanmak. Yalnızca kanıtın götürdüğü yere gitmek.