Niçin Potansiyelimizin Altında Üretiyoruz?

Bir ülkenin elinde yeterli makine, işgücü ve teknoloji olmasına karşın neden üretebileceğinden daha az ürettiğini hiç düşündünüz mü?

Bu soruyu anlamak için üretim imkânları eğrisinden (ÜİE) yararlanabiliriz. ÜİE, mevcut kaynaklar ve teknoloji sabitken bir ekonominin üretebileceği en yüksek mal ve hizmet bileşimlerini gösterir. Aynı zamanda ekonominin mevcut kapasitesiyle ulaşabileceği potansiyel üretimi anlamamıza yardımcı olur.

Aşağıdaki şekilde yalnızca iki mal (A ve B) üreten farazi bir ekonominin üretim imkânları eğrisi (ÜİE) yer alıyor.

Bu farazi ekonomi, kaynaklarını iki mal arasında farklı biçimlerde dağıtabilir. ÜİE üzerinde üretim yapıyorsa kaynaklarını etkin kullanıyor ve ulaşabileceği maksimum üretim düzeyindedir. Şekildeki X noktası bunu gösteriyor.

Ancak gerçek hayatta ekonomiler her zaman bu kapasiteyi tam olarak kullanamaz. İşsizlik, atıl kapasite, finansmana erişim sorunları, düşük yatırım ve belirsizlik gibi nedenlerle ekonomi ÜİE’nin altında üretim yapabilir. Y noktası, ekonominin mevcut kaynaklar ve teknolojiyle ulaşabileceği maksimum üretimin altında kaldığı böyle bir durumu gösteriyor.

Bir ülke kaynaklarını artırır veya teknolojisini geliştirirse üretim kapasitesi yükselir ve ÜİE dışa doğru kayar. ÜİE1’den ÜİE2’ye geçiş, ekonominin üretim kapasitesinin arttığını ve daha yüksek üretim düzeylerine ulaşabildiğini gösterir.

Üretim kapasitesinin artırılmasının temel yollarından biri yatırımdır. Yeni yatırımlar kapasiteyi artırırken, yenileme ve teknoloji yatırımları mevcut kapasitenin daha verimli kullanılmasını sağlar.

Örneğin günde 5.000 ekmek üreten bir fırının yanına ikinci bir fırın eklenmesi üretim kapasitesini artırır. Mevcut fırının daha verimli bir teknolojiyle yenilenmesi de benzer sonucu doğurabilir. Vardiya sayısını artırarak kapasite kullanımını yükseltmek üretimi artırabilir; ancak bunun sınırı vardır. Uzun dönemde kalıcı kapasite artışı için yatırım gerekir.

Fakat işletmeler yatırım yaparken yalnızca finansman bulup bulamayacaklarına bakmaz. Yatırımın sağlayacağı getirinin finansman maliyetini ve üstlenilen riskleri karşılayıp karşılamayacağını da hesaplarlar.

Enflasyonun yüksek, geleceğe ilişkin beklentilerin olumsuz ve risklerin yüksek olduğu bir ekonomide yatırım yapmak daha maliyetli ve belirsiz hale gelir. Bunun sonucunda yatırım azalır, üretim kapasitesi yeterince gelişmez ve ekonomi potansiyelinin altında kalabilir.

Bu ilişkiyi kısaca şöyle gösterebiliriz:

Yüksek risk → yüksek belirsizlik ve finansman maliyeti → düşük yatırım → düşük üretim kapasitesi → potansiyelin altında üretim

Gelişmiş ekonomilerde de kurumsal ve siyasal faktörler önemlidir. Ancak kurumsal kapasitenin görece güçlü olduğu ekonomilerde ekonomik politikaların uygulanmasını sağlayan altyapı büyük ölçüde mevcuttur.

Gelişmekte olan ekonomilerde ise ekonomik sorunların yanında hukuk, kurumların bağımsızlığı, öngörülebilirlik ve teknik karar alma süreçlerinin siyasetten etkilenmesi gibi yapısal sorunlar bulunabilir. Bu sorunlar ekonomik riskleri artırarak yatırım kararlarını olumsuz etkileyebilir.

Bu nedenle gelişmekte olan ekonomilerde ekonomik büyümeyi hızlandırmak için yalnızca enflasyon, faiz, kredi veya yatırım politikalarına odaklanmak yeterli olmayabilir. Yatırımı ve üretimi destekleyecek kurumsal koşulların da güçlendirilmesi gerekir.

Başka bir ifadeyle, bir ekonominin üretim imkânları eğrisini dışa doğru kaydırmak yalnızca daha fazla sermaye ve teknoloji meselesi değildir. Bir ülkenin büyümesi yalnızca ne kadar kaynağa sahip olduğuna değil, bu kaynakları üretime dönüştürebilecek ortamı oluşturup oluşturamadığına da bağlıdır.

***

Mahfi Eğilmez’in bu yazısı ilk olarak yazarın Kendime Yazılar adlı web blogunda yayımlandı.