Çevre krizi yönetimi için Harry Potter karakteri gibi atama: ‘Baş Gezegen Yöneticisi’

Avrupa bu yaz bir kez daha aşırı sıcaklar, orman yangınları ve kuraklıkla mücadele etti. Bu krizlerin her biri farklı kurumların ve uzmanlık alanlarının konusu olsa da aynı gezegensel sistemin parçaları. Belçika bu bütüncül bakışı yönetime taşımak için alışılmadık bir adım attı. Ülkenin İklim Risk Değerlendirme Merkezi CERAC’ın Direktörü Luc Bas, haziran sonunda Baş Gezegen Yöneticisi (Chief Planetary Officer – CPO) görevine getirildi. Bas geçen haftalarda Reuters’ta yayımlanan değerlendirmesinde Avrupa’nın bu yaz yaşadığı yangın, kuraklık ve aşırı sıcakları birbirinden bağımsız afetler olarak değil, gezegensel sınırlar üzerindeki artan baskının bağlantılı sonuçları olarak ele alıyor.

Baş gezegen yöneticisi klasik anlamda yeni bir çevre yöneticisi değil. Görevin ardındaki fikir iklim, biyolojik çeşitlilik, su, kirlilik ve doğal kaynaklara ilişkin riskleri birbirinden bağımsız başlıklar olarak değerlendirmek yerine dünya sisteminin bütünü üzerinden okumak.

Çünkü iklim ve doğa krizlerinin etkileri çevre politikalarının sınırlarını çoktan aşmış durumda. Bir sıcak hava dalgası aynı anda sağlık sistemini, enerji talebini, tarımsal üretimi ve çalışma koşullarını etkileyebiliyor. Kuraklık yalnızca su kaynaklarının değil, gıda fiyatlarının, enerji üretiminin ve tedarik zincirlerinin de sorunu haline gelebiliyor.

Belçika’nın bu adımı atmasında geçmişte yaşadığı afetlerin de payı var. 2021’de yaşanan büyük seller 39 kişinin ölümüne neden olurken 100 binden fazla kişiyi etkiledi. Doğrudan ve dolaylı ekonomik maliyetin ise 5.2 milyar Avro’ya ulaştığı hesaplandı. Afetin ardından Belçika hükümeti, iklim ve çevre kaynaklı riskleri uzun vadeli değerlendirmek ve ülkenin dayanıklılığını güçlendirmek amacıyla CERAC’ın kurulmasına karar verdi.

Belçika’daki uygulamanın tek ülkeyle sınırlı kalması planlanmıyor. Potsdam İklim Etkileri Araştırma Enstitüsü (PIK) Direktörü Johan Rockström ve uluslararası çevre girişimi Planetary Guardians öncülüğünde başlatılan Baş Gezegen Bilimcileri Ağı, gezegen sistemi bilimini hükümetlerin karar mekanizmalarına taşımayı amaçlıyor. Belçika bu küresel ağın ilk ülkesi olurken bu yılın sonuna kadar üç kıtada yeni atamalar yapılması hedefleniyor. Girişimin İrlanda, İzlanda, Birleşik Krallık ve Endonezya ile görüşmeler yürüttüğü belirtiliyor ancak bu ülkelerde henüz resmi bir atama açıklanmış değil.

Böyle bir ağın önemi iklim ve doğa krizlerinin siyasi sınır tanımamasında yatıyor. Bir ülkedeki kuraklık başka bir yerde gıda fiyatlarını, bir bölgede yaşanan ekosistem kaybı küresel tedarik zincirlerini etkileyebiliyor. Bu nedenle gezegensel riskleri izleyen bilimsel bilginin ülkeler arasında paylaşılması geleceğin yönetim modellerinin bir parçası olabilir.

Ancak yeni bir unvanın tek başına çevresel krizleri çözmeyeceği de açık. Baş gezegen yöneticisinin karar verme yetkisi bulunmuyor; bilimsel bilgiyi karar vericilere taşıyor. Dolayısıyla asıl soru yeni bir makam yaratılıp yaratılmaması değil, bu bilginin bütçe, yatırım ve kalkınma kararlarını gerçekten değiştirecek ağırlığa sahip olup olmayacağı.

Gezegensel sınırlar insanlığın güvenli bir alan içinde gelişimini sürdürebilmesi için Dünya sisteminin dokuz kritik sürecini tanımlayan bilimsel bir çerçeve. Yaklaşım, ilk kez 2009 yılında Johan Rockström öncülüğündeki uluslararası bir araştırma ekibi tarafından ortaya kondu. Bu dokuz sınır; iklim değişikliği, biyosfer bütünlüğü, arazi kullanımında değişiklikler, tatlı su kullanımı, yeni oluşumlar (kimyasal kirlilik, plastikler ve diğer sentetik maddeler), biyojeokimyasal döngüler, stratosferik ozon incelmesi, atmosferik aerosol yüklemesi ve okyanus asitlenmesi olarak sıralanıyor. 2025 değerlendirmesine göre dokuz gezegensel sınırın yedisi aşılmış durumda. Güvenli sınırlar içinde kalanlar ise yalnızca stratosferik ozon incelmesi ve atmosferik aerosol yüklemesi.