‘Antik Las Vegas’ mı: Köy kazıldı, binlerce kemik zar toplandı

Fransa’nın Vosges bölgesindeki bir arkeolojik kazıda binden fazla kemik zar bulundu. Milattan sonraki ilk yüzyıllara tarihlenen zarlar Fransa’da şimdiye kadar keşfedilen en büyük antik zar koleksiyonu olarak değerlendiriliyor. Arkeologların asıl merak ettiği soru şu: Bu kadar çok zar neden aynı yerde toplandı?

6-31 Temmuz 2026 tarihleri arasındaki kazılarda kemikten oyulmuş binlerce küçük küp gün yüzüne çıkarıldı. Kazıya Ulusal Arkeoloji Müzesi’nde Roma Galya koleksiyonlarından sorumlu baş küratör Thierry Dechezleprêtre öncülük etti. Çalışmalara çeşitli üniversitelerden öğrenciler de katıldı.

Kazıların ilk izleri 2024 yazında ortaya çıkmıştı. Antik bir bazilikanın yakınında gerçekleştirilen çalışmalarda MS 2. yüzyıla tarihlenen 197 zar bulunmuştu. Bunun üzerine bölgenin geçmişine ilişkin araştırmalar genişletildi.

Küratör Dechezleprêtre kazıların amacını şöyle açıkladı:

“Şehir merkezinin kentsel ortamını daha iyi anlamak istedik. Mevcut köy antik kentin üzerine inşa edildiği için şehir merkezi çevresindeki bölgelere kıyasla daha az biliniyor.”

Arkeologların dikkatini çeken noktalardan biri yaklaşık 3 metreye 4 metre ölçülerindeki küçük bir yapı oldu. Yapının içinde çok sayıda özgün eserin bulunması araştırmacıların buraya daha yakından bakmasını sağladı.

Kazılarda alışılmış arkeolojik buluntular olan madeni para ve seramiklerin yanı sıra çok sayıda dikiş iğnesi ve bini aşkın kemk zar ortaya çıkarıldı.

Zarların şekli günümüzde kullanılanları andırıyor. Üstlerindeki sayı sistemi de tanıdık: Karşılıklı yüzlerdeki sayıların toplamı yedi ediyor. Yani birin karşısında altı, ikinin karşısında beş, üçün karşısında ise dört.

Dechezleprêtre bunun zar oyunlarının ne kadar eskiye dayandığını gösterdiğini belirterek antik dönemde bu oyunun toplumun farklı kesimleri tarafından oynandığını söyledi.

“Bu, günümüzde hâlâ çok popüler olan bu oyunun oldukça etkileyici uzun ömürlü olduğunun kanıtı. Her ailede bir tane var. Antik Çağ’da da durum aynıydı. Kölelerden imparatorlara kadar herkes oynuyordu, sosyal sınıfları aşan bir oyundu.”

Roma Galya’sındaki arkeolojik alanlarda birkaç zara rastlamak olağan olsa da, tek bir noktada bu kadar büyük bir koleksiyonun bulunması oldukça sıra dışı.

Atölye değilse neden binlerce zar aynı yerdeydi?

Araştırmacıların ilk aklına gelen ihtimallerden biri bölgede bir kemik işleme atölyesi bulunmasıydı. Ancak kazılar bu ihtimali desteklemedi.

Galya-Roma döneminde sığırların uzun kemikleri zarların yanı sıra iğne, menteşe ve çeşitli günlük eşyaların yapımında kullanılıyordu. Böyle bir atölyede kemik işleme sırasında ortaya çıkan atıkların da görülmesi beklenirdi.

Ancak yapıda bu tür kemik atıklarına rastlanmadı.

Bu nedenle araştırmacılar zarların burada üretilmekten ziyade başka bir amaçla bir araya getirilmiş olabileceğini düşünüyor.

Kumar mı, kehanet mi, dini bir ritüel mi?

Roma döneminde zarlar elbette oyun ve kumar amacıyla kullanılıyordu. Kumar o kadar yaygındı ki bazı dönemlerde yasaklanmasına rağmen tamamen ortadan kaldırılamadı.

Ancak zarların kullanım alanı bununla sınırlı değildi.

Antik dünyada zarlar kehanet uygulamalarında ve dini ritüellerde de kullanılabiliyordu. Tanrılardan yardım istemek veya onlara teşekkür etmek amacıyla sunulan adaklar arasında zarlar da yer alabiliyordu.

Grand’daki buluntuların da böyle bir ritüelle bağlantılı olması ihtimali araştırılıyor.

Dechezleprêtre bu ihtimali şöyle açıklıyor:

“Zar attığınızda bu insan elinin eylemidir. Zar düştüğünde ise tanrıların alanıdır.”

Araştırmacıya göre antik insanlar zarın gösterdiği sayıyı tanrıların işareti olarak yorumlamış olabilir. Bu nedenle zarlar yalnızca bir oyun aracı değil insanlarla tanrılar arasında bir iletişim aracı olarak da görülmüş olabilir.

Dahası bulunan zarların tamamı normal oyunlarda kullanılabilecek durumda değil.

Bazılarında sayı yok. Bazılarının kenarları da düzgün biçimde yuvarlatılmamış. Bu zarların analizi hâlâ sürüyor ancak araştırmacılar zarların düzgün yuvarlanamayacak olmasının sembolik bir kullanıma işaret edebileceğini düşünüyor.

Dechezleprêtre bu durumda zarın gösterdiği sayıdan çok şeklinin ve kendisinin önemli olabileceğini belirtiyor.

Zarların peşinde su izi de bulundu

Kazı alanındaki bir başka bulgu bu dini ritüel ihtimalini güçlendiriyor: Yapıya doğru uzanan bir boru boyunca daha çok zar bulundu.

Araştırmacılar, bu nedenle buluntularla su arasında bağlantı olabileceğini düşünüyor. Galya-Roma toplumlarında suyun tanrılarla iletişim açısından özel anlam taşıdığı, özellikle kaynakların kutsal kabul edildiği biliniyor.

Dechezleprêtre’ye göre Grand’daki yapının Roma Galya’sında şans ve kaderle ilişkilendirilen Fortuna’ya adanmış bir ibadet alanı olması ihtimaller arasında.

Ancak araştırmacılar henüz kesin sonuca ulaşmış değil.

Bugün nüfusu yaklaşık 300 olan Grand köyü geçmişte çok daha önemli bir yerleşime ev sahipliği yapıyordu.

Köyün altında yaklaşık 80 hektarlık alana yayılan bir Galya-Roma kenti var. Surlar, amfitiyatro ve bazilika gibi büyük yapıların kalıntıları yerleşimin geçmişteki önemini gözler önüne seriyor.

Dechezleprêtre, Grand’ın resmi olarak bölge başkenti olmamasına rağmen bir başkentin sahip olması beklenen pek çok özelliğe sahip olduğunu belirtiyor.

Yerleşim büyük stratejik kavşaklardan ve önemli nehirlerden uzakta gelişmesine rağmen zamanında oldukça önemli bir merkez haline geldi. Ancak Orta Çağ’da bu önemini giderek kaybetti.

Bugün ise bölgenin geçmişine ait izler yeniden gün yüzüne çıkıyor. Vosges Bölgesi ve Bölgesel Arkeoloji Servisi’nin desteğiyle sürdürülen çalışmalar, her yıl yaklaşık 20 bin ziyaretçinin bölgeyi ziyaret etmesini sağlıyor.

Antik zarların bir bölümü şimdiden Grand Arkeoloji Müzesi’nde sergileniyor.

Ancak arkeologların önünde hâlâ cevaplanması gereken büyük bir soru var: Binlerce zar neden aynı yapıda toplandı?

Gelecek yaz yapılacak yeni kazıların bu gizemi çözmek için daha çok ipucu vermesi bekleniyor.