100 yıldır devam eden deney: Aman bu sefer kaçırmayın

Avustralya’daki Queensland Üniversitesi laboratuvarlarında, insanlık tarihinin en sıra dışı ve sabır gerektiren bilimsel araştırmalarından biri yürütülüyor. “Katı” olarak bildiğimiz maddelerin aslında çok yoğun birer sıvı olabileceğini kanıtlayan ve Guinness Rekorlar Kitabı’na “dünyanın en uzun süreli kesintisiz laboratuvar deneyi” olarak geçen Zift Damlası Deneyi (Pitch Drop Experiment) yaklaşık bir asırdır sadece 9 damla üretebildi ve şimdi gözler 10. damlaya çevrildi.

Deneyin temelleri 1927 yılında Queensland Üniversitesi’nin ilk fizik profesörü Thomas Parnell tarafından atıldı.

Profesör Parnell öğrencilerine görünüşte taş gibi sert olan zift reçinesinin aslında akışkan bir sıvı olduğunu göstermek istiyordu. Reçineyi ısıtıp cam bir huniye döken Parnell malzemenin durulması için üç yıl bekledikten sonra 1930 yılında huninin altını kesti.

İşte o günden beri bu siyah katran yer çekiminin etkisiyle yer kürenin en yavaş akışını gerçekleştiriyor. Yapılan ölçümlere göre bu reçine sudan tam 230 milyar kat yoğun bir vizkoziteye (akışkanlık direncine) sahip. Bu da huni ağzındaki malzemenin damla formunu alıp düşmesini yıllar süren bir sürece yayıyor.

Dokuz damla düştü, gören olmadı 

Bu tarihi deneyi asıl çarpıcı kılan da 99 yıldır düşen 9 damladan hiçbirini tek bir insanın bile çıplak gözle görememiş olması.

İlk 7 damla 1938 ile 1988 yılları arasında, ortalama 7 ila 9 yıllık aralıklarla düştü, ancak laboratuvara klima takılmasıyla ortam sıcaklığı düştü ve reçinenin akış hızı daha da yavaşlayarak damlama aralığı 12-13 yıla çıktı.

Deneye yarım asırdan fazla ömrünü adayan bekçi John Mainstone hayatı boyunca bu anı yakalamaya çalıştı ancak kaderin cilvesi hep devredeydi:

• 1988 (7. Damla): Profesör Mainstone, 27 yıldır beklediği damlanın düşüş anını sadece 5 dakikalığına kahve almaya gittiği sırada kaçırdı.

• 2000 (8. Damla): Teknolojinin gelişmesiyle huninin karşısına 7/24 kayıt yapan bir kamera yerleştirildi. Ancak damlanın düşeceği kritik yirmi dakikada binada elektrikler kesildi, kamera karardı ve tarih yine tanıksız yazıldı.

• 2014 (9. Damla): Dokuzuncu damla tam anlamıyla kazaya kurban gitti. Aşırı büyüyen damla alttaki behere değince yeni bekçi Andrew White düzeneği değiştirmek istedi, ancak standın hafifçe sallanmasıyla damla doğal yolla değil, mekanik ir sarsıntıyla koptu.

Mainstone 52 yıl boyunca gözlediği o kutsal düşüş anını göremeden, 9. damlanın düşüşünden sadece 8 ay önce, 2013 yılında hayata gözlerini yumdu.

Bilimsel literatüre getirdiği görsel netlik ve felsefi bakış açısıyla 2005 yılında Ig Nobel Fizik Ödülü’ne layık görülen deney bugün internet üzerinden her yıl yüz binlerce insan tarafından anlık olarak izleniyor.

Uzmanların hesaplamalarına göre geçmişteki 12 ila 13 yıllık periyotlar baz alındığında 10. damlanın düşüş penceresi 2026 ortası ile 2027 sonbaharı arasında açılıyor. Küresel bilim meraklıları yüzyıllık bu makus talihi yenmek ve düşüş anına canlı tanıklık eden ilk insan olmak için ekran başında 7/24 nöbet tutuyor. Çünkü tarihin de gösterdiği gibi bu deneyde sadece 5 dakikalık bir dalgınlık bile bir sonraki 15 yılı gözden çıkarmak anlamına geliyor.