Bu hafta Çin'in Şensen şehrindeki zirvede Trump, Putin ve Şi bir araya gelecek. Bu üçlü zirve alışılmadık bir durum ve daha şimdiden "Yalta 2.0" benzetmeleri yapılıyor. Peki bu benzetme doğru mu? Masada hangi konular var? Çok önemli bir hafta başlıyor.
Çin’in güneyindeki Shenzhen kenti, Asya’da yüksek riskli diplomasiyle geçen bir haftanın doruk noktası olarak perşembe günü Donald Trump, Şi Cinping ve Vladimir Putin arasındaki ilk buluşmaya sahne olmaya hazırlanıyor.
Bazı çevreler bu üçlü zirveyi; ABD Başkanı Franklin D. Roosevelt, İngiltere Başbakanı Winston Churchill ve Sovyet lideri Josef Stalin’in İkinci Dünya Savaşı sonrası uluslararası düzeni belirlediği Kırım’daki 1945 konferansına atıfla “Yalta 2.0” olarak adlandırıyor. Somut sonuçların sınırlı kalması beklense de Trump’ın otoriter Şi ve rövanşist Putin ile bir araya gelmesinin yaratacağı güçlü imaj; başta Ukrayna, Tayvan ve Orta Doğu gibi gerilim hatları olmak üzere tüm dünyada yankı bulacak.
Financial Times’ın haberine göre, üçlü görüşmeler ile Trump ve Şi arasındaki ikili zirve, çarşamba ve perşembe günleri düzenlenecek Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) liderler zirvesi marjında gerçekleşecek. Üyeleri küresel GSYİH’nin yüzde 62’sini ve küresel ticaretin yaklaşık yarısını oluşturan APEC’te tedarik zinciri güvenliği ve yapay zeka gibi konuların ele alınması bekleniyor. Ancak oturumlar, hem Şi-Trump-Putin görüşmelerinin hem de Çin lideri ile geçen yıl Tayvan hakkındaki sözleri Pekin ile sert bir krizi tetikleyen Japonya Başbakanı Sanae Takaichi arasındaki olası bir temasın gölgesinde kalacak.
APEC öncesinde Manila’yı ziyaret ederek Güneydoğu Asya Uluslar Birliği (ASEAN) yıllık zirvesine katılacak olan Trump’ın, Güney Çin Denizi’ndeki egemenlik ihtilafları nedeniyle Çin’in baskısı altında bulunan Filipinler gibi savunma ortaklarıyla bağlarını teyit etmesi bekleniyor. Trump’ın Çin veya Filipinler’de Kuzey Kore lideri Kim Jong Un ile görüşebileceğine dair spekülasyonlar da gündeme gelse de ABD’li bir yetkili böyle bir planın olmadığını belirtti.

Son aylarda hem Trump hem de Putin üçlü bir toplantı fikrini kamuoyu önünde dile getirmişti. İki mevkidaşının öngörülemez doğası nedeniyle Şi açısından barındırdığı risklerden ötürü başlangıçta temkinli davranan Pekin, Washington ve Moskova ile haftalar süren müzakerelerin ardından zirveyi gerçekleştirme kararı aldı.
Planlamaya yakın bir kaynak; Çin, Rusya ve ABD’nin üzerinde mutabık kalınmış bir gündem belirlememe kararı aldığını ifade etti. Bu durum, yabancı liderlerle yapacağı görüşmelerin genellikle sıkı bir senaryoya bağlı kalmasında ısrarcı olan ev sahibi Şi için alışılmadık bir adım olarak değerlendiriliyor.
ABD’li bir yetkili, Trump’ın nükleer silahların kontrolü ve yayılmasının önlenmesi konusunu gündeme getireceğini ancak başkanın dünyanın en büyük üç nükleer gücü arasında bir tartışma başlatmayı amaçladığını ve bir anlaşmaya varılmasını beklemediğini vurguladı. Yetkili, “Bu Çin’in ele alması zor bir konu ancak Çin’in artık bir nevi yetişkinler masasına oturma vaktinin geldiğini düşünüyoruz” dedi.
Şi, Trump ve Putin ile olan ilişkilerini öne çıkarmak istese de Çin’in İkinci Dünya Savaşı’nda Japonya’ya karşı verdiği mücadeledeki önemli rolüne rağmen dışlandığı 1945 Yalta Konferansı ile kıyaslanmaktan kaçınıyor. Pekin barış müzakerelerinde merkezî roller üstlenmekten uzak durmaya çalışırken, üçlü zirve Çin’i Ukrayna ve İran’daki çatışmalarla ilişkilendirme riski de taşıyor.
Tsinghua Üniversitesi’nden Profesör Da Wei, Çin’in bu üçlü zirveyi diplomatik gücünü ve Şi’nin devlet adamlığını sergilemek için kullanacağını belirtti. Şi’nin Ukrayna savaşı veya silah kontrolü üzerine derinlemesine görüşmeler yapmasının pek olası olmadığını söyleyen Da, Çin liderinin muhtemelen küresel istikrar tartışmalarına odaklanacağını ve zirvenin “proaktif” Çin dış politikasının bir parçası olduğunu kaydetti.
Moskova ise Avrupa’daki hedeflerini yansıtacak “yeni, modern bir Yalta” yaratma arzusunu gizlemiyor. Ancak Kremlin’e yakın bir kaynak, Çin’in Ukrayna barış sürecinde aktif bir rol alma konusundaki isteksizliğinin, üç liderin bu konuyu Shenzhen’de ayrıntılı biçimde ele almasını zorlaştırdığını ifade etti.
Berlin’deki Carnegie Rusya Avrasya Merkezi Direktörü Alexander Gabuev ise zirvenin Rusya için düşük riskli, Putin içinse prestij yaratan bir etkinlik olduğunu belirterek, “Nükleer cephaneliğinin büyüklüğünü baz almazsanız Rusya nesnel olarak ABD ve Çin ile aynı ligde olmasa da bu durum ona en üst düzey dünya lideri statüsü kazandırıyor”değerlendirmesinde bulundu.

Şi ve Trump’ın APEC marjındaki ikili görüşmesi; Trump’ın iki ay önce Şi’yi Beyaz Saray’da ağırlaması ve altı ay önce Çin’e yaptığı resmi ziyaretin ardından bu yılki üçüncü buluşmaları olacak. İki liderin aralık ayında Miami’de düzenlenecek G20 zirvesinde dördüncü kez bir araya gelmesi bekleniyor.
ABD’li yetkililer, perşembe günkü görüşmenin ağırlıklı olarak ticarete ve Trump ile Şi’nin Ekim 2025’te vardığı ticaret savaşı ateşkesinin uygulanmasına odaklanacağını bildirdi. Washington, Çin’i üzerinde anlaşılan şartları yerine getirmemekle suçlarken Pekin’in taahhüt ettiği nadir toprak elementlerinin yalnızca üçte ikisini ihraç ettiğini savunuyor.
10 Ocak’ta süresi dolacak ateşkesin şartlarından caydığı yönündeki suçlamaları defalarca reddeden Çin’e karşılık ABD’li bir yetkili, “Çinlilerden nadir toprak elementleri ve türev ürünleri alıyoruz ancak bunları istediğimiz hızda ve seviyede alamıyoruz. Başkanın bu konuyu Başkan Şi ile gündeme getirmesini bekliyorum” dedi.
Çin devlet medyası zirve öncesinde Şi-Trump ikili oturumuna çok az yer verirken bunun yerine APEC’in çok taraflı yapısını ve Şi’nin ev sahipliği rolünü ön plana çıkardı. Çinli bir düşünce kuruluşu analisti, Pekin’in “ABD-Çin gündeminin tüm oksijeni tüketmesini istemediğini” söyledi.
İkinci bir ABD’li yetkili ise liderlerin geçen hafta istifa eden eski Nvidia CEO’su Jensen Huang’ın ilişki yaşadığı ve ABD’nin Çin istihbaratıyla bağlantılı olduğundan şüphelendiği Çinli kadın Alice Huang’ı veya Nvidia meselesini görüşmesinin beklenmediğini aktardı. Çinli analist de konunun Washington’daki atmosferi Pekin aleyhine zehirleyebileceği endişesiyle Şi’nin de bu meseleyi muhtemelen açmayacağını belirtti.

Son 12 ayda Tokyo ve Pekin arasındaki ilişkiler giderek bozuldu. Japonya Başbakanı Sanae Takaichi’nin Tayvan hakkındaki yorumlarının tetiklediği tartışma, her iki tarafın da çıkış yolu aramaya hevesli görünmediği sert bir çıkmaza dönüştü.
Diplomatlar, APEC zirvesi marjında Şi ile Takaichi arasında bir el sıkışmanın makul göründüğünü ancak bunun pek bir ağırlık taşımayacağını ve iki lider arasında anlamlı görüşmeler yapılmasının beklenmediğini ifade ediyor.
Her iki tarafın da tavizkar görünmekten kazanacağı pek bir şey bulunmuyor. Çin hükümeti ve medyası Takaichi’yi emperyalist bir savaş çığırtkanı olarak gösteren aralıksız bir Japon karşıtı çevrimiçi propaganda kampanyası yürütürken, Takaichi’nin baskıcı bir Çin’e karşı sergilediği sert duruş ise ülke içindeki popülaritesini korumasına yardımcı oluyor.

Kanada Başbakanı Mark Carney, ABD ile ticarete olan aşırı bağımlılığı azaltmak amacıyla Asya’nın süper güçleri Hindistan ve Çin ile ilişkileri yeniden canlandırma ve daha güçlü bölgesel ortaklıklar kurma çabaları kapsamında salı günü Şi ile bir araya gelecek.
Carney, ocak ayında neredeyse on yıl aradan sonra Pekin’i ziyaret eden ilk Kanada başbakanı olmuştu. İkili ilişkiler, 2018 yılında Kanada’nın ABD’nin iade talebi üzerine Çinli Huawei şirketinin Mali İşler Direktörü (CFO) Meng Wanzhou’yu tutuklamasına misilleme olarak Çin’in iki Kanadalıyı hapsetmesiyle bozulmuştu.
İlişkilerdeki yumuşamanın bir parçası olarak Kanada, Çin elektrikli otomobillerine uyguladığı yüzde 100’lük gümrük vergisini yüzde 6,1’e düşürerek sınırlı ithalata onay verirken Çin de kanola, deniz ürünleri ve bazı tarım ürünlerindeki engelleri kaldırmayı kabul etti. Bu yıl bağları yeniden inşa etmek için defalarca bir araya gelen Ottawa ve Pekin yetkilileri, bu ay Çin’in Kanada’da 4 milyar yuan (600 milyon dolar) tutarında devlet “yeşil tahvili” ihraç etmesiyle Kuzey Amerika’da türünün ilk kıyı ötesi yuan tahvil satışını gerçekleştirdi.
Salı günü Manila’ya varacak olan Trump, üç günlük Asya gezisine Filipinler’deki ASEAN zirvesine katılarak başlayacak. Trump burada; İran çatışması ve cezalandırıcı Amerikan gümrük vergileri nedeniyle ABD’nin bölgeye olan bağlılığından endişe duyan Güneydoğu Asyalı liderlerle görüşecek.
Üreticilerin Çin’den uzaklaşmasıyla birlikte küresel tedarik zincirleri açısından kritik bir konuma yükselen bölgede, ABD ve Tayland’ın da Manila’da bir ticaret anlaşması imzalaması bekleniyor. ABD Başkanı’nın ayrıca Japonya, Avustralya ve Hindistan’ı kapsayan güvenlik odaklı Quad grubundaki mevkidaşlarının yanı sıra ABD’nin karşılıklı savunma anlaşması bulunduğu Filipinler’in Devlet Başkanı Ferdinand Marcos Jr. ile de bir araya gelmesi öngörülüyor.
ABD’li bir yetkili, Trump’ın ziyaretini havacılık, savunma, enerji ve teknoloji gibi sektörlerde yapılacak bir dizi ticari anlaşma ve stratejik yatırımla tamamlayacağını belirterek, bu adımların “özgür ve açık bir Hint-Pasifik’te Amerikan liderliğini pekiştirirken Amerikan güvenliğini ve refahını güçlendireceğini” ifade etti.