Trump, Şi ve Putin buluştu. Bu zirve, 1945'te üç liderin dünyayı paylaştığı Yalta zirvesine benzetiliyor ama bu kez çok daha az somut sonuç bekleniyor. Ama dünya siyaseti, büyük güçlerin dünyayı kendi etki alanları altında paylaştığı 1800'lerin sonuna giderek daha çok benziyor.
ABD Başkanı Donald Trump, Çin Devlet Başkanı Şi Cinping ve Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’in Perşembe günü Çin’de bir araya gelmesiyle tarihte ilk kez dünyadaki nükleer silahların yüzde 90’ından fazlasını elinde bulunduran üç süper gücün lideri aynı masaya oturdu.
Trump’ın baş döndürücü Asya turunu noktalayan ve Hong Kong’un hemen kuzeyindeki çip, telekomünikasyon, yazılım ve robotik merkezi Shenzhen’de düzenlenen bu üçlü zirve, 21 ekonominin yer aldığı Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) forumu kapsamında gerçekleşti.
Perşembe sabahı APEC liderleri toplanırken Şi, Trump ve Putin’in aile fotoğrafı için yerlerini almadan önce sıcak bir şekilde tokalaştıkları görüldü.
Ancak tarihteki her ilk, büyük bir başarıyla sonuçlanmıyor. Trump Çarşamba geç saatlerde Shenzhen’e indiğinde, bu buluşmanın II. Dünya Savaşı’nın sonunda Roosevelt, Churchill ve Stalin’in dünyayı paylaştığı Yalta Konferansı’na yönelik yapılan benzetmelerin hakkını vermesinin zor olduğu şimdiden belliydi. Geziyi planlayan yetkililer büyük bir atılım veya anlaşma beklemedikleri konusunda uyarırken, liderlerin asıl amacının küresel güç gösterisi yapmak olduğu görülüyor.

Savaşların, iklim değişikliğinin ve yapay zekânın yükselişinin gölgesindeki bu belirsiz jeopolitik dönemde gerçekleşen Shenzhen zirvesi, bazı analistler tarafından “Yalta 2.0” olarak adlandırıldı. Bu kez İngiltere’nin askeri gücünün yerini alan Çin’in lideri Şi Cinping ev sahipliği yapıyor. Ancak tarihçiler ve dış politika uzmanları bu tarihsel paralelliğin sınırları olduğuna dikkat çekiyor:
Süre ve Hazırlık Farkı: Şubat 1945’teki Yalta Konferansı sekiz gün sürmüş, arka odalarda çalışan diplomatlar ve generaller ordusu liderlerin vizyonlarını eylem planlarına dönüştürmüştü. Shenzhen’deki zirvenin ise yalnızca bir saat civarında sürmesi planlanıyor; bu da zirveyi büyük sorunların çözüldüğü bir toplantıdan ziyade görkemli bir fotoğraf çekimine dönüştürüyor.
Müttefiklik Yerine Rekabet: 20. yüzyıl jeopolitiği tarihçisi Catherine Grace Katz, Yalta’nın ortak bir düşmana (Hitler Almanyası’na) karşı zaferin eşiğinde olan ve temel hedefleri örtüşen müttefiklerin buluşması olduğunu hatırlatıyor. Shenzhen’deki üç lider ise hiçbir büyük girişimde ortak olmadıkları gibi yakın gelecekte olmaları da beklenmiyor.
Yalta’nın Unutulan Boyutları: Cambridge Üniversitesi’nden diplomasi tarihi profesörü David Reynolds, Yalta’nın yalnızca Avrupa’nın paylaşıldığı bir masa olarak görülmesinin tarihi basitleştirdiğini belirtiyor. Reynolds’a göre savaş sonrası Avrupa’nın kaderi masada değil, Kızıl Ordu’nun Berlin’e dayandığı savaş meydanında çizilmişti; Churchill ve Stalin bir yıl önce Moskova’da gizli “yüzdeler anlaşmasını” çoktan karalamıştı. Üstelik Yalta,Churchill’in Almanya’nın Versay Antlaşması’ndaki gibi yıkıma uğratılmasını engelleme mücadelesine ve Roosevelt’in dokuz ay sonra kurulacak Birleşmiş Milletler vizyonuna da sahne olmuştu. Katz’a göre Roosevelt’in o dönem Stalin’in Polonya ve Doğu Avrupa üzerindeki emellerini hafife alması, sonraki ABD yönetimlerinin Moskova’nın bölgedeki nüfuz arzusunu yanlış okumasına zemin hazırladı.

New York Times’ın ayrıntılı haber analizine göre, zirveden somut bir karar çıkması beklenmese de sembolik mesajlar her üç lider için de büyük önem taşıyor. Bu ay yaşadığı ağır seçim yenilgisinin ardından yasama organları veya basınla uğraşmak zorunda kalmayan güçlü liderlere hayranlığını gizlemeyen Trump için bu kare, “dünya düzenini şekillendiren gerçek küresel karar vericiler” mesajı açısından oldukça cazip. Putin içinse Ukrayna’da yaklaşık beş yıldır süren savaşta yarım milyon asker kaybetmesine rağmen uluslararası topluma yeniden kabul edildiğini ve göz ardı edilemeyecek kadar güçlü olduğunu kanıtlama fırsatı sunuyor. Ev sahibi Şi ise küresel güç dengesinin ABD’nin tek başına belirleyici olmadığı bir geleceğe kaydığını simgelemek ve Shenzhen’in teknolojik gücünü sergilemek istiyor.
Üçlü zirvenin yanı sıra Trump’ın her iki liderle ayrı ayrı yapacağı ikili görüşmelerde masada zorlu başlıklar bulunuyor:
Nükleer Silahlar: Trump son günlerde en büyük önceliğinin “nükleer silahsızlanma” (silahların kontrolü) olduğunu vurguluyor. Danışmanları Trump’ın Pekin’in hızla büyüyen nükleer cephaneliğini Şi ile konuşmaya hazır olduğunu belirtse de Çin bu konuyu tartışmaya isteksiz. ABD’li analistler Çin’in 2030 yılına kadar 1.000 nükleer savaş başlığına ulaşma yolunda ilerlemesinden endişe duyuyor.
Ticaret ve Yapay Zekâ: Trump, Şi ile görüşmesinde yapay zekâ alanındaki Amerikan liderliğini yeniden pekiştirmeyi, Ocak ayında süresi dolacak ticaret ateşkesini uzatmayı ve nadir toprak elementleri ile mıknatısların ABD’ye sevkiyatının sürmesini sağlamayı hedefliyor. 2049 yılında (Mao devriminin 100. yılı) dünyanın en büyük askeri, ekonomik ve teknolojik gücü olmayı hedefleyen Şi ise Çarşamba günü Putin ile yaptığı baş başa görüşmede Çin-Rusya ilişkilerinin “rüzgâr ve yağmura rağmen kaya gibi sağlam” kaldığını söyleyerek Amerikan hegemonyasını azaltmayı hedefleyen “uluslararası ilişkilerin demokratikleşmesi” çağrısını yineledi.
Ukrayna ve İran Savaşları: Trump’ı uğraştıran, Putin’i zenginleştiren ve Şi’yi öfkelendiren İran’daki çatışmaların yanı sıra Ukrayna savaşı da gündemde. Ağustos 2025’te Alaska’da Putin ile yaptığı görüşmeden somutlaşmayan bir ateşkes vaadiyle ayrılan Trump, barış anlaşması istiyor. Ancak Batılı istihbarat değerlendirmeleri, ekonomisi zayıflayan ve ağır kayıplar veren Putin’in savaşı en azından kış boyunca sürdüreceğini gösteriyor.
Küresel siyaset adeta birkaç baskın ulusun dünyayı “etki alanlarına” böldüğü 1800’lerin sonuna geri dönmüş görünüyor. Trump güncellenmiş bir “Monroe Doktrini” ile Batı Yarımküre’yi yabancı güçlerden uzak tutmaya çalışırken Orta Doğu’daki (İran’ın son aylarda Körfez’de hedef aldığı) üslerini ve Japonya ile Güney Kore’deki varlığını korumakta kararlı. Putin Büyük Petro’nun imparatorluğunu canlandırmaktan söz edip Arktik, Afrika ve siber uzayda nüfuz ararken; Şi Güney Çin Denizi’ndeki yapay adalarda üsler inşa ediyor, Tayvan’ı tatbikatlarla kuşatıyor ve Peru ile Ekvador’daki bakır madenlerine erişim peşinde koşuyor.
Buna rağmen masadaki üç ülke arasında ciddi bir güç dengesizliği bulunuyor. ABD ve Çin dünyanın en büyük iki ekonomisi olarak yapay zekâ yarışında başı çekerken; Rusya yalnızca sekizinci sırada yer alıyor. Çin ekonomisinin sekizde biri, ABD ekonomisinin ise on birde biri büyüklüğünde olan Rusya; askeri teçhizat, votka ve havyar dışında dünyaya kayda değer neredeyse hiçbir ürün sunamıyor ve nükleer cephaneliği ile enerji kaynakları dışında diğer iki gücün gerisinde kalıyor.
Avrupa Politika Analizi Merkezi Başkanı Alina Polyakova, Putin’in kendisini gerileyen bir ülkenin başkanı değil bir imparatorluk çarı olarak gördüğünü belirterek, “Büyüklerin masasında oturmak Putin için meşruiyet ve itibar demek” yorumunu yapıyor. Kennan Enstitüsü Direktörü Michael Kimmage ise bu zirvenin Putin’e Avrupa’yı tamamen devre dışı bırakma ve önemsizleştirme imkânı verdiğine dikkat çekiyor.
Zirveden Ukrayna’da barış çıkacağına dair beklentiler oldukça düşük. Eski ABD Moskova Büyükelçisi Michael McFaul,Putin’in 2022 işgali öncesindeki maksimalist taleplerini yinelediğini ve zirve öncesinde Kiev’deki köprüleri bombalamaya devam ettiğini hatırlatarak, “Barış isteseydi yapacağı son şey Ukrayna’nın başkentini felç etmek olurdu.Sadece fotoğraf çektirip buna Yalta 2.0 diyor” ifadelerini kullandı.
Öte yandan Georgetown Üniversitesi’nden uluslararası ilişkiler profesörü Charles Kupchan gibi bazı kıdemli dış politika uzmanları, somut bir sonuç çıkmasa bile zirvenin değerli olduğu görüşünde. Kupchan, Foreign Affairs dergisindeki yazısında, “Trump, Xi ve Putin, kendilerinden sonra geleceklere ideolojik sınırların ötesinde büyük güç iş birliğini ilerletme ve parçalanmış bir dünyayı istikrara kavuşturma yolunu açıyor” değerlendirmesinde bulundu.