Kendine yeten ülkeydik, gıda enflasyonunda şampiyon olduk

Dünya Ticaret Örgütü'yle tarım anlaşması yaptığı 1994 yılına kadar tarımda kendi kendine yeten 7 ülkeden biri olan Türkiye'de gıda enflasyonu yüzde 75,14'le OECD şampiyonu oldu, dünyada da dördüncü sırada. Tarım ihracatının ithalatı karşılama oranı yüzde 49'a düştü.

Ekonomi 11 Ekim 2023
Bu haber 6 ay önce yayınlandı
Türkiye'de gıda fiyatları kontrolden çıkmış durumda. Her gün değişen etiket fiyatları yüzünden birkaç ürünlük gıda alışverişi bile 400-500 liradan başlıyor.

Son günlerde hemen herkesin buluştuğu ortak bir nokta var: “Markete gidiyorum, üç-beş gıda maddesine 400-500 lira verip çıkıyorum.” Bu yakınmalar boşa değil çünkü hane halkı harcamalarının yaklaşık yarısını oluşturan gıda harcamaları salgın sonrası iyice kontrolden çıkmış durumda. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) verilerine göre eylülde yüzde 75,4’e ulaşan gıda enflasyonuyla Türkiye dünyaya adeta meydan okuyor. Venezuela (yüzde 403), Lübnan (yüzde 274) ve Arjantin’in (yüzde 133) ardından dördüncü sırada yer alan Türkiye Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Teşkilatı’nın (OECD) 34 üye ülkesi arasında da birinci sırada.

‘En çok dar gelirlileri vuruyor’

Altınbaş Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Hayri Kozanoğlu Türkiye’de gıda enflasyonunun manşet enflasyonun çok üzerinde olduğuna dikkat çekip bu durumun en çok dar gelirlileri etkilediğini belirtti. Son 2 yılda gıda fiyatlarının yüzde 238, işlenmemiş gıda fiyatlarının yüzde 258, taze sebze meyvenin yüzde 221 arttığını, yoksulun temel gıdası ekmekteki artışın yüzde 232’yi bulduğunu vurgulayan Kozanoğlu şöyle dedi:

“Genelde harcamaların yüzde 22,8’i gıdaya gidiyor. Bu oran en düşük gelirli yüzde 20’de yüzde 35’i buluyor. Bu da dar gelirlilerin eksik ve kalitesiz beslenmesine yol açıyor. Tarım ürünleri arzının yapısal nedenlerle yetersizliği yanında, döviz kurundaki sıçramalar gıda fiyatlarını yukarı çekiyor. Bunun bir nedeni de başta mazot, gübre, tohum ve tarım ilaçlarındaki dışa bağımlılık. Türkiye’de yaşanan gıda enflasyonun bir de dünyadan kaynaklanan boyutu var. Dünya gıda fiyatları her ne kadar Mart 2022’deki zirve düzeyinin yüzde 24 altında ise de, 2020 yılının yüzde 25 üzerinde. Bu yüksek seyrin bir nedeni tedarik zincirlerindeki aksamalar ve küresel iklim değişikliğinin tarım üretimini olumsuz etkilemesi. Diğer nedeni ise tarımın finansal piyasalarda, özellikle türev piyasalarda bir spekülasyon unsuru haline gelmesi. Aralarında Cargill ve Bunge’nin de bulunduğu 4 büyük şirket dünya piyasasının yüzde 70’ini kontrol ediyor. Son 3 yılda aşırı kârlar elde ettiler. Dünya gübre piyasaları da 9 dev şirketin egemenliğinde. Onlar da önemli bir üretici olan Rusya ve Ukrayna’nın savaşmasını da fırsat bilerek büyük vurgunlar vurdular.”

Küresel gıda fiyatları eylülde sabit kaldı, bizde 37 aydır kesintisiz artıyorKüresel gıda fiyatları eylülde sabit kaldı, bizde 37 aydır kesintisiz artıyor

Dünya Ticaret Örgütü’yle 1994 yılında imzaladığı anlaşmayla birçok taahhüt verene kadar  gıdada kendi kendine yeten 7 ülkeden birisi olan Türkiye’de tarımın göz ardı edilmesiyle birlikte dış ticaret dengesinin de kayda değer şekilde bozulmaya başladığı aşağıdaki tabloda net şekilde görülüyor. Özellikle 2007’den itibaren ithalatın payı hızla artarak ihracatın önüne geçti. Destekleme alımı kapsamındaki ürün sayısı ve destekleme fiyat seviyelerinin düşmesi, girdi sübvansiyonları gibi bazı destek türlerinin uygulamadan kaldırılması, yerine doğrudan ödeme niteliğindeki DGD sistemi getirilmesi, ayrıca tarımsal kamu iktisadi teşebbüslerinin (KİT) ardı ardına özelleştirilmesi gibi uygulamalar makasın daha da açılmasına neden oldu.

21 yılda tarım ihracatının ithalatı karşılama oranı yüzde 49,8’e düştü

Tüm bu politikalar nedeniyle 21 yıllık Ak Parti iktidarında tarım ithalatı 150,2 milyar doları aşan hacmiyle, 102,6 milyar dolara gerileyen tarım ihracatının gerisinde kaldı. Böylece cumhuriyet tarihi boyunca uzun yıllar ithalatı sollayan ihracat giderek gerileyerek ithalatın gerisine düştü. Salgının ardından ithalat ihracatı neredeyse ikiye katladı. İhracatın ithalatı karşılama oranı bir zamanlar yüzde 100’ü geçerken son 2 yılda yüzde 49’lara kadar geriledi.

 

Tarım ve Hayvancılık Dış Ticareti  
Yıl İhracat (dolar) İhracat (TL) İthalat (dolar) İthalat (TL) İhracatın ithalatı karşılama oranı (%)
2003 2.104.662.314 3.146.322.227 2.383.735.977 3.557.090.830 88,3
2004 2.525.828.357 3.611.504.746 2.527.739.212 3.607.867.961 99,9
2005 3.314.030.777 4.467.201.701 2.541.823.410 3.426.677.948 130,4
2006 3.466.630.544 4.981.805.713 2.634.344.929 3.776.622.397 131,6
2007 3.709.447.189 4.793.681.561 4.352.786.839 5.696.245.096 85,2
2008 3.923.626.441 5.224.365.037 6.151.342.922 7.912.557.216 63,8
2009 4.336.780.237 6.689.168.372 4.448.083.912 6.895.600.395 97,5
2010 4.919.249.750 7.380.685.749 6.261.328.634 9.428.268.549 78,6
2011 5.148.006.700 8.719.077.089 8.669.250.247 14.282.396.492 59,4
2012 5.167.144.879 9.304.514.130 7.246.082.694 13.069.949.017 71,3
2013 5.626.401.621 10.766.369.690 7.557.377.230 14.295.755.684 74,4
2014 6.007.500.274 13.236.342.326 8.433.992.997 18.410.535.931 71,2
2015 5.735.622.480 15.644.173.679 7.036.487.485 18.871.478.261 81,5
2016 5.372.835.725 16.438.166.140 6.925.450.985 20.756.185.694 77,6
2017 5.260.594.765 19.368.073.059 8.895.339.816 32.193.199.425 59,1
2018 5.522.502.903 26.733.361.043 9.195.136.789 41.821.654.991 60,1
2019 5.478.744.501 31.125.198.796 9.387.434.716 52.985.092.984 58,4
2020 5.828.225.906 41.189.264.676 9.541.229.509 66.250.249.731 61,1
2021 7.122.914.564 65.161.175.025 11.584.377.276 103.435.527.369 61,5
2022 7.032.036.776 116.842.744.093 14.331.134.893 234.913.081.670 49,1
2023 5.042.061.630 109.307.373.643 10.123.951.942 209.386.703.075 49,8
TPLM 102.644.848.333 524.130.568.495 150.228.432.414 884.972.740.716 68,3
Kaynak: TÜİK, 2023 yılı verileri geçicidir.

Zamlar yeni terim yarattı: '100 gram' ekonomisiZamlar yeni terim yarattı: ‘100 gram’ ekonomisi

Dr. Murat Üçer anlatıyor: Nedir bu Türkiye'nin ücret-fiyat sarmalı?Dr. Murat Üçer anlatıyor: Nedir bu Türkiye’nin ücret-fiyat sarmalı?

Küresel ısınma gıda enflasyonunu yılda yüzde 3 artıracakKüresel ısınma gıda enflasyonunu yılda yüzde 3 artıracak

10Haber bültenine üye olun, gündem özeti her sabah mailinize gelsin.