Yalanı anlamak için ’10 saniye’ testi: Uzman isim tek tek anlattı

British Columbia Üniversitesi’nde görev yapan sosyal psikolog Leanne ten Brinke de tam olarak bu konu üzerinde çalışıyor. “Toksik insanlar” ifadesini kullanırken kastettiği şeyin, psikolojide “karanlık dörtlü” olarak bilinen bazı kişilik özellikleri olduğunu söylüyor.

Bunlar psikopati, narsisizm, Makyavelcilik ve sadizm olarak sıralanıyor. Psikopati daha çok dürtüsellik ve kuralları hiçe saymayla, narsisizm kendini merkeze koyma ve hak görme duygusuyla, Makyavelcilik statü ve kontrol arzusuyla, sadizm ise başkasının acısından haz alma eğilimiyle ilişkilendiriliyor.

Uzman bu özelliklerin birbirinden tamamen bağımsız olmadığını da vurguluyor. Yani bir kişide bu alanlardan birinde yüksek eğilim varsa diğerlerinde de benzer izler görülebiliyor. Ancak burada asıl amaç birine “sen psikopatsın” ya da “sen narsistsin” demek değil.

Ten Brinke’ye göre önemli olan karşıdaki kişinin soğukluk, manipülasyon, yalan ya da çıkarcılık gibi davranışlarını fark etmek ve buna karşı nasıl bir tutum alınacağını belirlemek.

Yalanı anlamak için “10 saniye” önerisi

Uzmanın özellikle dikkat çektiği noktalardan biri, bu tür özellikleri taşıyan kişilerde yalan söylemenin daha sık görülebilmesi. Bu nedenle geliştirdiği en pratik önerilerden biri de “10 saniye testi” olarak öne çıkıyor. Mantık oldukça basit: Karşıdaki kişiye belirli türde sorular sorup verdiği yanıtın yapısına bakmak.

Ten Brinke’ye göre doğruyu söyleyen kişiler bir olayı anlatırken genellikle daha fazla ayrıntıya giriyor. Buna karşılık yalan söyleyenler çoğu zaman daha kısa, daha yüzeysel ve daha güvenli cevaplar vermeyi tercih ediyor. Çünkü ayrıntı arttıkça çelişki riski de yükseliyor. Bu yüzden yalnızca “evet-hayır” ile geçilebilecek sorular sormak, yalan söyleyen kişi için daha rahat bir alan yaratabiliyor.

Uzman bu nedenle açık uçlu sorular öneriyor. Örneğin biri “Perşembe günkü toplantıya gittim” diyorsa buna “Toplantıda ne konuşuldu?” gibi geniş bir soru sormak daha anlamlı olabilir.

Çünkü gerçekten oradaysa o anın ayrıntılarını vermesi daha kolay olacaktır. Ama kişi yalan söylüyorsa hem yeni ayrıntılar uydurması hem de bunların daha önce bilinen bilgilerle çelişmemesini sağlaması gerekecektir.

Ten Brinke’ye göre kişi açık uçlu soruya da kısa ve yuvarlak bir cevap veriyorsa bu noktada biraz daha ayrıntı istemek önemli. Gerçeği söyleyenler genellikle bu tür ek açıklamalarda zorlanmıyor. Yalan söyleyenler ise yeni ayrıntılar üretmekte daha çok tökezleyebiliyor.

Beklenmedik soru daha çok ele veriyor

Uzmanın dikkat çektiği bir başka yöntem ise beklenmedik sorular sormak. Çünkü biri yalan söyleyecekse, çoğu zaman en temel ve tahmin edilebilir sorulara hazırlanıyor. Ancak hazırlıksız yakalandığında bu kurgu daha kolay bozulabiliyor.

Örnek olarak iş görüşmesi veriliyor. Bir aday özgeçmişine 5 yıl boyunca bir teknoloji mağazasında çalıştığını yazdıysa “Oradaki göreviniz neydi?” gibi bir soru bekleyebilir.

Ama “Orada çalışırken öğle arasında en sevdiğiniz yemek yeri neresiydi” gibi daha beklenmedik bir soruya hazırlıklı olmayabilir. Eğer gerçekten orada çalıştıysa bu tür ayrıntılar daha doğal gelebilir. Çalışmadıysa, hem inandırıcı hem de doğrulanabilir bir cevap üretmekte zorlanabilir.

Uzman bu tür ani sorular karşısında yalan söyleyen kişilerin bazen daha yavaş konuşmaya başladığını, kelimelerde takıldığını ya da yoğun şekilde düşünüyor gibi göründüğünü söylüyor. Yine de bunun tek başına kesin kanıt olmadığını vurguluyor. Ama genel tablo içinde değerlendirildiğinde ipucu verebiliyor.

Bedene değil söze bakın

Yalan söyleyen kişiyi anlamak denince çoğu insanın aklına göz kaçırma, kıpırdanma, eliyle oynama gibi beden dili kalıpları geliyor. Ancak uzmana göre bu konuda yaygın inanışlar sanıldığı kadar güvenilir değil. Yapılan bazı araştırmalar, yalan söyleyenlerle doğruyu söyleyenler arasında göz teması gibi klasik beden dili işaretlerinde belirgin bir fark olmadığını gösteriyor.

Yani birinin koltuğunda kıpırdanması ya da sola bakması tek başına onun yalan söylediği anlamına gelmiyor. Bu yüzden dikkati beden diline değil kullanılan kelimelere ve yanıtların yapısına vermek daha doğru olabilir. Kişi soruları geçiştiriyor mu, çok mu kısa cevap veriyor, ayrıntıya girmekten kaçıyor mu, anlattıkları belirsiz mi? Uzmanlara göre asıl odaklanılması gereken yer burası.

Ten Brinke’nin yaklaşımı insanları etiketlemekten çok iletişim sırasında tekrar eden kalıpları fark etmeyi öneriyor. Çünkü manipülatif ya da toksik davranışlar çoğu zaman tek bir büyük işaretle değil, küçük ama sık tekrar eden tutarsızlıklarla kendini gösteriyor.

Bu yüzden açık uçlu, beklenmedik ve detay isteyen sorular; hem yalanı ayırt etmek hem de karşınızdaki kişinin ne kadar dürüst davrandığını anlamak için daha işlevsel bir yol sunabiliyor.