Rusya’daki ölüm vebadan mı değil mi? Bütün dünya diken üstünde

Sibirya’daki bir araştırma laboratuvarında çalışan 28 yaşındaki bir görevli, yakın zamanda zatürreden hayatını kaybetti. Tesisin diğer patojenlerin yanı sıra veba üzerine de çalışmalar yürütmesi, genç kadının laboratuvarda mikroba maruz kalmış olabileceği korkusunu doğurdu.

The New York Times’ın haberine göre, Rus sağlık yetkilileri şu ana kadar çalışan Darya Şipilova’nın ölümünü, vebaya yol açan Yersinia pestis bakterisinin neden olduğu enfeksiyonla ilişkilendirmedi. Araştırma tesisinin yakınında onlarca kişinin karantinaya alındığına dair ilk raporlara rağmen sağlık yetkilileri, herhangi bir salgın riski bulunmadığını bildirdi.

Yine de bu ölüm, Sovyetler Birliği’nin şarbon ve çiçek hastalığı salgınlarına yol açan gelişmiş biyolojik silah araştırmalarıyla dolu geçmişinin de etkisiyle, dünya genelinde endişeye yol açtı.

Bölgede nedeni açıklanamayan ikinci bir sıra dışı zatürre vakasına dair doğrulanmamış haberlerin ardından Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), Rus yetkililerden ek bilgi talep etti. Başkan Trump ise yaşanan ölümle ilgili olarak Rusya Devlet Başkanı Vladimir V. Putin ile “çok yakın bir zamanda” görüşmeyi planladığını söyledi.

Netlik Eksikliği

İlk haberlerde, yerel yetkililerin Şipilova’nın Sibirya ve Uzak Doğu İrkutsk Veba Karşıtı Araştırma Enstitüsü’ndeki çalışmaları sırasında Y. pestis bakterisine maruz kaldığını söylediği aktarılmıştı.

Y. pestis, tarihin en ölümcül iki pandemisinden sorumluydu: Kara Veba ve Jüstinyen Vebası. Akciğer enfeksiyonu olarak veba, diğer bazı solunum yolu enfeksiyonları kadar bulaşıcı olmasa da kişiden kişiye geçebilir. (Bakteri ayrıca kan dolaşımına ve lenf bezlerine de nüfuz eder.)

Veba, erken evrelerinde antibiyotiklerle başarıyla tedavi edilebilir. DSÖ’ye göre, çoğu Afrika’da olmak üzere her yıl yüzlerce vaka görülüyor.

Rus sağlık yetkilileri, Şipilova’nın nedeni belirsiz bir zatürreden öldüğünü açıkladı. Veba; akciğerdeki hava keseciklerinin sıvı ile dolması durumuna, yani zatürreye yol açabilse de, bu durum mevsimsel grip de dahil olmak üzere pek çok başka nedenden kaynaklanabilir.

Johns Hopkins Sağlık Güvenliği Merkezi’nden epidemiyolog Dr. Tom Inglesby, “Ne yazık ki gençler zatürreden ölebiliyor, bu yüzden tek başına bu gelişme endişe yaratmak için yeterli olmazdı. Bence asıl endişe verici olan Rusya’nın şu ana kadarki tepkisi” dedi.

Dr. Inglesby, hayatını kaybeden kişiyle temas etmiş 200’den fazla kişinin yerel hastanelerde karantinaya alındığını ve Rus yetkililerin bunun sebebini açıklamadığını belirtti. Ayrıca ölüm nedeni veba değilse, ne olduğuna dair de bir duyuru yapılmadı.

Rus sağlık yetkilileri, Şipilova üzerinde veya temas kurduğu kişilerde yapılan testlerde, çalışmasıyla bağlantılı herhangi bir patojene ait enfeksiyona rastlanmadığını ifade etti.

Uzmanların Beklediği Bilgiler

Araştırmacılar güvenlik protokollerine uysa bile laboratuvar kazaları yaşanabilir ve yaşanıyor. Ancak diğer uzmanlar, ölümün ve olası maruz kalan kişi sayısının etrafındaki şeffaflık eksikliğinin alışılmadık olduğunu söylüyor.

Brown Üniversitesi’nden epidemiyolog Jennifer Nuzzo, “Bu durumda bir şeyler örtüşmüyor” dedi.

Nuzzo sözlerine şöyle devam etti: “Tek bir veba vakası için 200 kişiyi karantinaya almazsınız. Tek bir enfeksiyona yanıt olarak birden fazla hastane servisini kapatmazsınız.”

Bu tür sıra dışı bir enfeksiyonun ardından sağlık yetkilileri genellikle ilgili virüs veya bakterinin genom dizilimini paylaşır. Bu, araştırmacıların tam olarak hangi patojenin sorumlu olduğunu ve onunla nasıl mücadele edileceğini belirlemelerine yardımcı olur.

Halk sağlığı uzmanları, Rus yetkililerin Şipilova’nın ölümüne neden olan patojenin genom dizilimini çoktan çıkardığından şüpheleniyor ve bu bilginin neden kamuoyuyla paylaşılmadığını merak ediyor.

Eski Beyaz Saray biyogüvenlik yetkilisi ve hekim Dr. Raj Panjabi, “Bu bilgi olmadan risk belirsiz kalır; bence Rusya’ya genom dizilimini paylaşması için baskı yapmalıyız” değerlendirmesinde bulundu.

Yetkililer enfeksiyonun nedenini belirlerse, maruz kalmanın nasıl gerçekleştiği de dahil olmak üzere diğer kritik soruları daha iyi yanıtlayabilecekler.

Eski Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC) Direktörü Dr. Tom Frieden, “Eğer Y. pestis doğrulanırsa ve tablo zatürre ise, olası bulaş yolu laboratuvar çalışmaları sırasında enfekte bir aerosolün solunmasıdır” dedi.

Ancak Frieden, daha fazla bilgi açıklanana kadar “daha fazlasını bildiğini iddia eden herkesin sadece tahminde bulunduğunu” sözlerine ekledi.

Frieden ve diğer uzmanlar, Şipilova’nın hangi patojenlerle çalışmış olabileceğinin veya laboratuvarında hangi güvenlik protokollerinin uygulandığının bilinmediğine dikkat çekti.

Laboratuvarda Virüse/Bakteriye Maruz Kalmak Yaygın mıdır?

Güvenlik protokolleri ve modern kişisel koruyucu ekipmanlar sayesinde laboratuvarlarda patojenlere maruz kalma durumları yaygın değil.

Tesislerin çoğu; güçlü hava filtrasyon sistemleri, enfekte materyaller için sıkı korunan konteynerler ve laboratuvar çalışanlarının vücutları ile çalıştıkları maddeler arasında bariyer görevi gören koruyucu ekipmanlarla donatılmıştır.

Dr. Frieden, Y. pestis’in özel bir hassasiyet gerektirdiğini belirtti. Bu bakteri; laboratuvarların belirli bir hava akışını, HEPA filtrasyonunu, solunum korumasını, aerosoller için önlemleri, eğitimli personeli ve sağlık takibini sağlamasını zorunlu kılar.

Dr. Frieden, “Doğru yapıldığında güvenlidir. Sorun şu ki ‘doğru yapıldığını’ doğrulamak mümkün değildir ve bu kolay bir iş değildir” dedi.

Laboratuvar ortamında Y. pestis’e bağlı ölümcül bir maruz kalmanın en son yaşandığı tarih 2009 yılıydı; Chicago Üniversitesi’nden biyolog Malcolm Casadaban, bakterinin zayıflatılmış bir türüyle temas ettikten sonra hayatını kaybetmişti.

Dr. Panjabi, kazalar meydana geldiğinde salgının ne kadar hızlı yayıldığını, kimlerin risk altında olduğunu ve bu tehdidi azaltmak için hangi seçeneklerin bulunduğunu tanımlayacak bir sistemin hazırda beklemesinin önemli olduğunu söyledi.

Panjabi, “Tehlikeli patojenleri inceleyen yüksek riskli laboratuvarlarda biyogüvenliğin sağlanması gibi daha büyük bir mesele, her ülke için bir ulusal güvenlik konusudur ve daha fazla dikkat gerektirmektedir” dedi.