22-11-2026
İsmet Berkan

İnsanlık 2 bin yıl boyunca neden yerinde saydı?

İnsanlık 2 bin yıl boyunca neden yerinde saydı?

İskenderiyeli Öklid, milattan önce 330-275 yılları arasında yaşadı.

O zaman Mısır’da Büyük İskender’in komutanlarından Batlamyus’un hanedanı vardı. Bir Yunan uygarlığı, eski Mısır uygarlığıyla birleşmişti ve çok sayıda felsefeci ile bilim insanı çıkardı bu uygarlık. Öklid onlardan biriydi.

Hepimiz Öklid’i tanıyoruz; çünkü onun kurduğu geometriyi hepimiz okullarda öğrendik.

Geometri, elbette Öklid’den çok daha önceden beri var olan, insan ihtiyaçlarından doğan bir disiplindi. Arazilerimizi ölçmekte kullanıyorduk en azından.

Ama Öklid bu disiplini bir “bilim” hâline getiren isimdi.

Öklid

Yaptığı şey, insanın düşünsel evriminde çok büyük bir sıçramaydı. Geometriyi aldı, tamamen mantık içinde, yani insan düşüncesiyle üretilmiş, kendi içinde tutarlı bir düşünme sistemine çevirdi.

Bunu beş temel, doğruluğu sorgulanmayacak önerme veya mantık bilimindeki adıyla “postulat” üzerinden başardı. Bu beş temel ‘kural’ın üzerine koca bir bina kurdu.

Hatırlayalım o 5 temel kuralı veya postulatı:

Bir: Herhangi bir noktadan başka bir noktaya tek bir düz doğru parçası (veya “düz bir çizgi”) çizilebilir.

İki: Sonlu bir doğru parçası, doğrultusu boyunca her iki yönden sürekli ve istenildiği kadar uzatılabilir.

Üç: Herhangi bir merkez noktası ve herhangi bir yarıçap uzunluğu ile bir çember çizilebilir.

Dört: Tüm dik açılar birbirine eşittir.

Beş: İki doğruyu kesen bir doğru çizildiğinde, aynı tarafta oluşan iç açıların toplamı iki dik açıdan (180°) küçükse, bu iki doğru o tarafta uzatıldıklarında birbirini keser.

Bu beş ‘kural’dan ilk dördü, hepimizin sezgisel olarak da bildiği ‘gerçek’lerdir. Ama beşincisi kafamızı karıştırır. Bir paralelin çizgilerinin hiçbir zaman birbirini kesmeyeceğini bir hayli karmaşık bir anlatma yöntemiyle söyler bize.

Bunu sezgisel olarak, doğaya bakarak doğrulayamayız; ancak Öklid’in sistemini kabul edersek bu önermeye doğru muamelesi yapabiliriz.

Tam da bu sebeple Öklid’in beşinci postulatı yüzyıllar boyunca tartışıldı ama bu tartışmalar bir entelektüel gevezelik olarak kaldı, bir yere varmadı.

Ta ki 19. yüzyıla, yani Öklid bunları yazdıktan 2100 yıl sonraya kadar.

Önce bir Macar matematikçi, Bolyai çıktı; atların eğeri gibi içe doğru eğrilebilen düzlemlerde (hiperbolik) beşinci postulatın çalışmadığını, sadece o postulatın değil Öklid’in bütün postulatlarının değişmesi gerektiğini düşündü.

Bu çeşit yüzeylerde bir paraleli kesen doğrunun herhangi bir tarafındaki iç açılar toplamının her zaman 180’den küçük olduğunu, yani paralelin sonsuza kadar paralel devam edemeyeceğini gördü. Bu çeşit düzlemlerde üçgenlerin iç açılarının toplamı hep 180’den küçük oluyordu. (Üçgen büyüdükçe iç açılar sıfıra doğru gidiyordu.)

Ardından bir Alman matematikçi Riemann, hiperbolik yüzeylerde değil eliptik veya küresel yüzeylerde aynı postulatların yine çalışmadığını saptadı.

Kürenin üzerine çizilmek istenen paralellerde, o paraleli kesen çizginin iç açılar toplamı hep 180’den büyük oluyordu. Kürelerin üzerinde hiçbir üçgenin iç açılarının toplamı 180 değildi, hep 180’den büyüktü.

Hem Bolyai (Lobaçevski’yle birlikte) hem Riemann, Öklid’i alıp baştan sona bu farklı yüzeyler için yeniden yazdılar.

Aynen Öklid’in geometrisi gibi, kendi içinde tutarlı yeni sistemler yarattılar. Böylece ortaya “Öklid dışı geometriler” çıktı.

Peki ama neden insanlık 2 bin yılı aşkın süre boyunca 19. yüzyılda yapılan bu sıçramayı yapmamıştı?

Öyle ya, Bolyai’nin esinlendiği negatif yüzeyli (içe kıvrılan) at eğeri Öklid zamanından beri vardı, şekli de üç aşağı beş yukarı aynı kalmıştı.

Veya Riemann’a esin kaynağı olan küre yüzeyler de biliniyordu; hatta geometriciler ve matematikçiler bu yüzeylerle ilgili çalışmalar da yapıyordu ama hiçbirinin aklına kürelerin üzerinde Öklid geometrisinin çalışmadığını, yerine başka bir geometri kurmak gerektiğini düşünmek gelmemişti.

Üstelik dünyamızın bir küre olduğunu da çok zaman önceden, ta o Öklid’in yaşadığı Mısır’daki Yunan uygarlığı sırasında keşfetmişti insanlık, hatta dünyanın çapını bile gayet doğru biçimde hesaplamışlardı.

Bana soracak olursanız, insanlığın (en azından geometride) 2 bin yıl boyunca neden yerinde saydığı sorusu bütün insanlık tarihinin en ilginç sorularından biri.

Cevap üzerine spekülasyonlar yapabiliriz.

Benim en çok aklıma yatan spekülasyon; 19. yüzyıl ve Sanayi Devrimi başlayıp insanlar termodinamiği, yani gözümüzle göremediğimiz ama etkisini her an hissettiğimiz ısı enerjisini anlamaya çalışana kadar Öklid’in bize sunduğu esasen iki boyutlu evren yeterli olmuştu.

Bir kürenin üzerinde yaşadığımız ve Öklid’in tarif ettiği anlamda “düz” bir zemini bulmanın imkânsız olduğu hâlde geometrimizi değiştirmemiştik.

Oysa mesela 15 ve 16. yüzyılda okyanus geçen gemiciler, ellerindeki haritalarda Batı Avrupa’dan çıktıkları limanla mesela Orta Amerika’da varacakları liman arasında en kısa yolun düz bir çizgi olmadığını gayet iyi biliyorlardı.

Elbette rüzgarlar, akıntılar da önemliydi ama bugün adına “jeodezik” dediğimiz rotaların, yani dünyanın küresel eğimini takip eden yolların düz çizgilerden daha kısa olduğunu biliyorlardı.

Ama denizcilerin bu bilgisinden yeni bir geometri çıkmadı; insanlık Öklid’in yeterli olduğunu düşünmeye devam etti.

1643 ile 1727 yılları arasında yaşayan Sir Isaac Newton, gezegenlerin eliptik yörüngedeki hareketlerini hesaplamak için yeni bir matematik (calculus) icat ettiği hâlde, bugün bir adına da “uzay geometrisi” dediğimiz Öklid dışı geometrileri icat etme ihtiyacı duymamıştı. Eliptik yörüngeyi hesaplarken Öklid’in iki boyutlu üçgenleri ile çalışmak ona yetmişti.

Ama 19. yüzyıla geldiğimizde insanlık birdenbire 2 bin yıllık bir geometrinin yerine yepyeni bir şey koyduğu, fikir özgürlüğünün bir zaferi olan büyük sıçramasını yaptı.

Bu sıçrama olmasaydı, mesela Albert Einstein’ın genel görelilikteki kütle çekimi alan denklemleri olamazdı. Kütle çekimi büyüdükçe uzay-zamandaki bükülmenin artması, bu bükülme arttıkça kütle çekimi gücünün sonsuza varması hep bu Öklid dışı geometriler sayesinde bilebildiğimiz şeyler.

Öklid’den sonra 2100 yıl boyunca kulağının üstüne yatan insanlık, şimdi bakınca çok basitmiş gibi gözüken bir düşünsel sıçrama yaptı, Öklid dışı geometrilerin varlığını kabul etti.

Ve bu kabul bize şimdi sahip olduğumuz modern bilim ve teknolojinin neredeyse tamamını verdi.

Evrenin bütün sırrı da geometride mi gizli?

Evrenin bütün sırrı da geometride mi gizli?

Bugün madem geometriden başladık, onunla devam edelim.

Einstein kendisini fizik bilimine yönlendiren şeyin çocukken babasının verdiği bir pusula olduğunu söyler. Pusulanın ibresi döner ve kuzey-güney yönlerini gösterir bize. Einstein bu ibreye bakıp evrende bizim gözümüzle göremediğimiz bazı kuvvetler olduğunu düşünür, kendini o kuvvetleri bulmaya adar.

Bütün bilim tarihinin en ilginç ve çarpıcı karakterlerinden biri olan Michael Faraday öyle eğitimli bir bilimci falan değildi; kendi kendini yetiştirmişti ve içindeki bilme arzusuyla sayısız deney yapıp insanlığa çok büyük katkılarda bulunmuştu.

Onun en önemli katkılarından biri bir tesadüfle başladı. Mıknatısın kâğıdın üzerine yaydığı demir tozunu etkilemesi, onu çizgilere ayırıp düzenli bir geometrik şekle getirmesinden hareketle manyetik alanları keşfetti.

Peki bu alanları nasıl tanımlayacaktık? Onu nasıl hesaplayacaktık?

Onun ardından James Clerk Maxwell, o manyetik alanların denklemini yazdı. Maxwell’in manyetik alan denklemleri, Albert Einstein’ın kütle çekim alanlarının ortaya çıkmasına yardımcı oldu.

Einstein’ın ardından 1926’de Werner Heisenberg ve Erwin Schrödinger bu kez kuantum mekaniğini kuran denklemlerini yazdı. Ardında Pauş Dirac’ın kuantum alan denklemleri geldi.

Şimdi fizik bilimi 1927’den beri adına “Büyük Birleşik Teori” adı verilen ve evreni tek bir kerede izah eden bir teoriyi arıyor.

Bu birleştirme çalışmalarında önerilen yollardan birinin adı “Sicim Teorisi.”

Bu teori de geometriyi kullanıyor.

Her gün gördüğünüz simit veya sapı da olan kahve fincanı… Bunlar, gündelik hayatta gördüğümüz delikli nesnelerden ilk aklıma gelenler. Bu nesnelerin geometrisi üzerinde yapılan çalışmalar, Sicim Teorisinin tam merkezinde yer alıyor.

Yoksa evrenin en büyük sırrı da geometride mi gizli?