Kasım ayındayız. Bu ay, hem “Çılgın Cuma” vesaire örgütlü indirim kampanyalarının olduğu, hem de bu kampanyanın dışında da yaklaşan yılbaşı nedeniyle alışverişin arttığı, geleneksel olarak ekonomik faaliyetin canlı olduğu bir ay.

Ama ülkemizin ekonomik halinde bir çeşit “mükemmel fırtına” şartları bir araya gelmiş durumda.

Birkaç maddede anlatmaya çalışayım aynı anda yaşananları:

-Uygulanan ekonomik programın özü, vatandaşın harcama eğilimini baskılamak ve bu yolla enflasyonu düşürmek. Program açıkçası “etkili”. Gerek yüksek faizler ve gerekse genel ekonomik durgunluk, gerçekten de vatandaşın frene basmasına neden oldu.

-‘Çılgın Cuma’ veya ‘Çılgın Kasım’ indirimlerinden haberiniz oldu mu? Bu indirimleri yapanlar genellikle bunu büyük reklam kampanyalarıyla duyurur ve bu indirimleri duymayan kalmaz. Ama bu yıl durum öyle değil. Reklamlar pek cılız.

-Fon soygunu ve arkasından gelen servet etkisi sanılandan çok daha fazla sayıda bireyin hem gerçek gelirinde hem de algıladığı zenginliğinde ciddi bir düşmeye neden oldu. Bunun sonuçlarını kredi kartıyla yapılan harcamalardaki keskin düşüşten, kredi kartı borcunu ödeyemeyenlerin sayısındaki keskin artıştan görüyoruz.

-Öte yandan enflasyon da düşmüyor, hatta artma eğiliminde. Yüzde 30’un altına ucu ucuna indik ama Kasım ve Aralık enflasyonlarıyla bu rakamın yeniden yüzde 30’un üstüne çıkması ve yılı öyle bitirmek kimseyi şaşırtmayacak. Enflasyon artınca hemen her şeyin maliyeti de artıyor.

Bu dört maddede özetlemeye çalıştığım şartların bir araya gelmesi hiç kuşkusuz pek çok sektörde pek çok firmayı, bazen de bir sektörün tamamını vurabiliyor. İşte 2018’den beri uygulanan döviz kurunu baskılama politikaları koca tekstil endüstrisini sona erdirdi ülkemizde.

Çok düşük katma değerlerle çalışan bu endüstri için tehlike çanları uzun zamandır çalıyordu, endüstrinin kendisi de sorunu biliyordu ama bir türlü yüksek katma değerli üretime geçilemedi ve koca tekstil sektörü şimdi yok olmanın eşiğine geldi.

Böyle, tehlike çanları uzun zamandır çalan bir başka sektör daha krize girdi: Türkiye’nin eğlence ve medya endüstrisinin en önemli iki kolu televizyonlar ve o televizyonlara içerik üreten dizi sektörü birlikte, el ele batmaya doğru gidiyor.

Aynı eğlence ve medya endüstrisinin haber medyası kanadı batalı ve marjinal bir konuma indirgeneli epey zaman oldu. Sadece eğlence değil, ülkenin en temel demokratik haklarından biri olması gereken haber alma hakkının ve eleştiri hakkının kullanılması bakımından kritik önemde olan bu haber medyası endüstrisinin ölmesi sonrası arkasından kimse ağlamadı, ama ileride çok ağlayacağız.

Şimdi, dünyada ve ülkemizde yaşanan genel teknolojik dönüşüm nedeniyle zaten zor durumda olan eğlence televizyonları batıyor. Çünkü bu televizyonların ana gelir kaynağı olan reklam gelirlerinde ciddi bir kayma var. Reklam harcamaları çok da azalmıyor ama harcamaların bu kanallara giden kesimi yer değiştiriyor, artık paranın daha fazlası dijitale kayıyor.

Televizyonların reklam gelirlerinde yaşanan dramatik düşüş, ülkemize özgü mükemmel fırtına şartlarıyla bir araya gelince, Kasım ayı gibi canlı bilinen bir ayda bile bazı TV’lerin yüksek seyircili dizilerini yayınlamamasına neden oldu.

Kanallar o dizinin maliyetini karşılayacak kadar reklam alamadıkları için bu zor kararı verdi.

Kısacası son birkaç ayda ülkemizde yaşananlar zaten ölmeye doğru giden TV’lerin bu gidişini hızlandırdı.

Ama TV’lerin zor duruma girmesi, normalde ülkemiz açısından çok büyük bir kültürel etkinin ve buna paralel gelirin döndüğü dizi ve sinema sektörünü vurdu. TV’lerin içine girdiği zor durum kaçınılmaz biçimde Türkiye’deki dizi üretimini azaltacak.

O yüzden dizi yapımcıları ve TV’ler soruna çözüm yolları arıyor. Tabii ilk akla gelen şey dizi maliyetlerini düşürmek; hemen oyunculara dönüldü, “Daha az ücrete razı olun” dendi, onlar isyan etti bu talebe, haberleri izliyorsunuz zaten.

Ancak gerçek şu ki, Türkiye’nin dizi sektörü zaten bir süreden beri yerli TV’lerin ödediği paralarla dönmüyordu; dizi sektörü hesabını hep yurt dışı satışlara, yurt dışındaki ortak yapımlardan gelecek gelire göre yapıyordu. Örneğin Türkiye’de yaratılan diziler Arap seyirci için Suudi Arabistan’da kurulan dev stüdyolarda yeniden çekiliyordu; pek çok Türk yapım şirketinin böyle dış ortaklıkları var.

Fakat ne olursa olsun, sonunda kendi evinizdeki başarı olmadan, sırf dış ortaklıkla iş yürütülemez. O yüzden kendi evinde dizi yapamayacak, yayınlayamayacak olmak sektör açısından çok büyük bir tehdit.

Bunun yolu elbette TV’leri kurtarmak; onları yeniden para kazanır hale getirmek ama bu da kolay değil.

Çünkü Türk televizyonları en azından son 20 yıldır A Grubu adı verilen yüksek tüketim gücüne sahip seyircisini büyük ölçüde kaybetti. Bu kaybın sebebi TV izleme araştırmasının panelinin bir takım muhafazakâr kanalların görünen ve ölçülen izlenirliğinin arttırılmasını sağlamak üzere değiştirilmesiydi.

Normalde bu izleme araştırmasının sahibi reklamverenler. Ama onlar iktidardan gelen ağır baskının ve bir takım tuhaf yasal düzenlemelerin etkisiyle panellerini tüketim gücü yüksek seyirciyi ölçmekten çok daha düşük gelirli bir seyirciyi ölçen sisteme dönüştürmeye razı oldu.

Ve bu rızanın sonucunda da reklamını yaptıkları ürünleri eskisi kadar satamaz oldular; TV’lerin reyting yarışı giderek Türkiye’nin daha düşük gelirli seyircisini yakalama yarışına ve daha muhafazakar yayıncılığa dönüşünce program kalitesi düştü; bu düşüş beraberinde A Grubu seyircinin Netflix, HBO, Disney, Prime gibi platformları daha fazla izlemesine yol açtı ve reklam kaçışı başladı.

TV’lerin batışının hızlanmasında bir başka etken Türkiye’de reklam vermenin rasyonel ve ekonomik bir seçim olmaktan çıkıp adeta bir siyasi tavra dönüştürülmesiydi. Ülkedeki siyasi bölünme istemeseler bile kanalları da etkisine aldı; falanca kanala reklam vermek “hükümet karşıtlığı” gibi tanımlandı, reklamveren de reklamını verirken siyasi seçim yapmak zorunda kalmamak için TV’den çıktı, dijitale kaydı. Bu toplamda TV’lerin reklam havuzunu küçülttü.

Bir endüstri, dediğim gibi gözümüzün önünde çatır çatır çöküyor ve bu çöküşü durduracak bir kuvvet gözükmüyor.