Kutsal Ramazan ayı Türkiye’de 18 Şubatta başladı, ama Suudi Arabistan, BAE, Bahreyn, Irak, Yemen, Lübnan, Filistin, Kuveyt, Katar ve Afganistan gibi ülkeler Ramazana bizden bir gün önce (17 Şubat akşam ezanıyla) girdi.

Neden böyle bir fark var?

Bu konuyu daha önceki yıllarda da yazmıştım, hala merak eden var, bu yıl bir kez daha anlatayım. Çünkü konu basitçe bir takvim uyuşmazlığı konusu değil, hele bu yıl yaşadığımız hali iyice bir acayip.

***

İslam dininde Ramazan ayının (aslında Ay Takviminde bütün ayların) başlangıcı “Rü’yet-i Hilal”in, yani Ay’ın hilalinin göründüğü gün.

Yalnız sorun şu: ‘Hilal’i nerede gördüğünüzde Ramazan ayı başlayacak?

Düne kadar tartışma bu soru üzerinde şekilleniyordu. Suudi Arabistan ve onun gibi düşünen diğer ülkeler, Hilal’in illa kendi üstlerinde görünmesini istiyorlardı. Buna karşılık Türkiye öncülüğündeki geri kalan ülkeler, hilalin dünyanın herhangi bir yerinde görülmesinin Ramazan’ı başlatacağını söylüyordu.

Tartışmanın bir dini yorum tarafı var bir de teknik tarafı.

Önce teknik tarafa bakalım:

Öyle ya, dünyamız bir yandan güneşin etrafında muazzam bir hızla (saatte 107 bin km) dönerken bir yandan da kendi ekseni etrafında yine bizim dünya üzerindeki hız standartlarımıza göre çok yüksek bir hızda (saatte 1,666 km) dönüyor.

Gezegenimizin uydusu Ay da dünyanın etrafında saatte 3,683 km hızla dönüp duruyor.

Dolayısıyla bu hızlar arasındaki senkron farkı yüzünden biz hilali kabaca her 28-29 günde bir dünyamızın farklı bir noktasında görüyoruz. Örneğin bu Ramazan’da hilal ilk olarak Pasifik Okyanusu üzerinde görüldü, dünyamız döndükçe gezegenimizin diğer coğrafyaları da hilali görmeye başladı.

Teknik açıdan bir başka sorun da şu: Dünyamızda geçerli saat ayarına göre bir günden diğerine geceyarısı 00.00’da geçiyoruz, takvim öyle değişiyor. Ama İslam dininde bir günden diğerine Akşam Ezanı ile geçiliyor, takvim öyle değişiyor. Akşam Ezanı saati ise evrensel değil yerel. Erzurum’daki akşam ezanı ile İzmir’deki akşam ezanı arasında bir hayli zaman farkı var.

Bu teknik uyumsuzluk da Ramazan ayının hangi takvim günü başlayacağı konusunu hilalin belirme saatine göre karmaşıklaştırabiliyor.

Gelelim konunun dini yorum tarafına…

Bu yorum meselesinin modern kökeni, 1970’lerin başında Türkiye Diyanet İşleri Başkanlığı’nın girişimiyle İslam Konferansı Örgütü bünyesinde yapılan bir uluslararası dini/bilimsel toplantıya gidiyor.

Bu toplantıda bir yanda din adamları, bir yanda da astronomlar tartıştılar. Konunun dini yorumu, İslam’ın yerel bir din mi, yoksa evrensel bir din mi olduğu tartışmasına geldi dayandı. Burada aklın gereği olarak “İslam evrenseldir” görüşü ağır bastı ve Suudi Arabistan dahil bütün İslam ülkeleri o toplantıda “Hilalin dünyanın herhangi bir yerinde görülmesi”ni Ramazan ayının başlangıcı olarak kabul etti.

Ama sonraki yıllarda Suudi Arabistan başı çekti, işte BAE, Bahreyn, Irak, Yemen, Lübnan, Filistin, Kuveyt, Katar ve Afganistan gibi ülkeler ona katıldı, “Hilali bizim gözlerimizle görmemiz lazım” dendi.

Bu yorum, bu ülkeler grubunun Ramazan’a bazı yıllarda bir gün sonra girmesine neden oluyor. Diyelim Türkiye, hilali Antarktika’nın üzerinde görüldüğünde takvimler hangi günü gösteriyorsa o gün Ramazan’ı başlatıyor.

Buna karşılık Suudi Arabistan illa hilali kendi gözleriyle görmek istediği için, bazen 11 saate varan süreyle beklemek zorunda kalabiliyordu Ramazan ayına girmek için.

***

Fakat bu yıl böyle olmadı. Suudi Arabistan öncülüğündeki diğer ülkeler hilalin dünyanın her hangi bir yerinde belirmesini bile beklemeden Ramazan ayını başlattılar.

Teknik olarak Ay’ın karanlık yüzünün dünyaya dönük olduğu Ay evresine “Yeni Ay” deniyor ama o evrede gökyüzünde hiçbir şey görmüyorsunuz. Derken en ince hilal haliyle ay gökyüzünde beliriyor. Ayın bu evresine “Hilal” adını veriyoruz.

Günler geçtikçe hilal kalınlaşıyor ve Ay’ın yarım olarak görüldüğü “İlk dördün” evresine geçiyoruz.

Bir sonraki evre “Şişkin ay” adını taşıyor. İsim her şeyi anlatıyor zaten.

Derken “Dolunay”a ulaşıyoruz.

Sonrasında “Son dördün” evresi başlıyor ve böyle gidiyor.

Suudi Arabistan bu yıl Ramazan’a işte bu “Yeni ay” evresinde, Ay’ın karanlık yüzü dünyaya dönükken 17 Şubatta girdi. Oysa hilal 18 Şubat günü Pasifik Okyanusu üzerinde belirdi.

***

Burada din tartışması açmak gibi niyetim yok, zaten bilgim de böyle bir tartışmayı açmaya yetmez ama bu yıl Ramazan’ın başlama tarihi konusu bir astronomi tartışması veya “Hilali gözümüzle görmemiz lazım” diyen dini yorum konusu değil.

Her iki durum için de Suudi Arabistan ve taraftarı ülkelerin söyleyecek bir argümanı yok. Ortada hilal yokken Ramazan ayına girdiler. Ama “Biz hilali gördük” diyorlar. Oysa Suudi Arabistan’dan daha Doğuda olan Hindistan mesela Ramazan’ı Türkiye gibi perşembe günü başlattı.

Aslında Suudi Arabistan bunu ilk kez yapmıyor. Son üç yılda benzer tartışmalar oldu, Suudi Arabistan’da Ramazan’ın ne zaman başlayacağı hakkında bilimsel açıklama yaptığı söyleyen komite, 2023’ten beri olmayan hilali gördüğünü iddia ediyor ve Ramazan’ı başlatıyor.

Bu fark, Suudi Arabistan’ın başını çektiği siyasi bir farka benziyor artık. Mesele  ne dini ne de yıldız bilimle ilgili.