Dolar Milyarderlerinin Anatomisi: Yoksa Birçok Milyarderden Daha mı Zenginiz?

Dünya şu sıralar tuhaf bir tezatın içinde yaşıyor.

Bir yanda Körfez’de savaş kızışıyor. Enerji hatları, deniz ticareti ve küresel güvenlik dengeleri sarsılıyor. İnsanî dramlar büyüyor, milyarlarca dolarlık ekonomik kayıplar ortaya çıkıyor.

Öte yanda Forbes yine dünyanın en zengin insanlarının listesini yayımlıyor.

Kim milyarder oldu?

Yeni milyarderler hangi sektörlerden çıktı?

Servetini hangi alanlarda büyüttü?

Bir sonraki milyarı nereden kazanacak?

Bu listeler yalnızca bireysel başarı hikâyeleri değil, tabii ki. Aslında küresel ekonominin nerede değer ürettiğini de gösteren birer röntgen filmi.

Ama listelerde yer almayan başka bir soru var. Üstelik benim yıllardır iş dünyasında, yatırım çevrelerinde ve uluslararası finans merkezlerinde gözlemlediğim bir soru:

Bu milyarderlerin kaçı gerçekten zengin bir hayat yaşıyor?

Çünkü milyarlarca dolara sahip olmak insanı otomatik olarak zengin bir hayata taşımıyor. Bazen tam tersine hayatı daha karmaşık, daha kaygılı ve daha yalnız hale getiriyor.

Bu yüzden son zamanlarda kendime sık sık şu soruyu soruyorum: Milyarderlerde olup da bizde olmayanlar değil; bizde olup da onlarda olmayanlar neler?

Milyarderler Çağı

İçinden geçtiğimiz dönem gerçekten de bir “milyarderler çağı”.

Forbes verilerine göre bugün dünyada 3.000’den fazla dolar milyarderi var. Bu grubun toplam serveti 16 trilyon doların üzerine çıkmış durumda.

Bu rakamın büyüklüğünü anlamak için şöyle düşünmek yeterli: Bu servet, Almanya ve Japonya ekonomilerinin toplamına yakın.

ABD yaklaşık 900 milyarderle listenin açık ara lideri. Çin ve Hindistan ise hızla yükseliyor.

Servetin küresel haritası aslında bize şunu söylüyor:

Teknoloji, inovasyon ve ölçek yaratabilen ekonomiler milyarder üretiyor.

Silicon Valley’den Shenzhen’e uzanan teknoloji ekosistemleri bunun en güçlü örneği.

Servet büyüyor. Ama aynı zamanda belirli merkezlerde yoğunlaşıyor.

Servetin Psikolojisi

Servet belirli bir seviyeye ulaştığında ihtiyaçla olan bağını kaybetmeye başlıyor.

10 milyar doları olan biri 20 milyarı istiyor. 20 milyarı olan 40 milyarın peşine düşüyor.

Bu noktada mesele artık refah değil. Bu bir statü ve güç yarışına dönüşüyor.

Fakat bu yarışın bir bitiş çizgisi yok.

Servet ve ihtiras büyüdükçe insanın özgürlüğü otomatik olarak artmıyor. Tam tersine yeni korkular ortaya çıkabiliyor:

Serveti koruma kaygısı.

Serveti büyütme baskısı.

Etrafındaki insanların niyetlerinden şüphe etme duygusu.

İş dünyasında yıllar geçirdikçe bu psikolojiyi yakından görme fırsatım oldu.

Bazı insanlar serveti büyüttükçe hayatlarını büyütüyor. Ama bazıları serveti büyüttükçe hayatlarını daraltıyor. Serveti kullanmaya mecali, arzusu kalmıyor.

Sermaye ile Servet Arasındaki Fark

Servet tartışmalarında çoğu zaman önemli bir ayrım gözden kaçıyor:

Cumhur Doğan’ın sık sık dile getirdiği gibi, sermaye ile servet kesinlikle aynı şey değil.

Sermaye üretim yaratır.

Yeni fabrikalar, yeni teknolojiler, yeni girişimler ve yeni istihdam doğurur.

Servet ise bazen yalnızca büyür.

Örneğin bir teknoloji şirketi kurup dünya çapında bir yenilik yaratan girişimci ile yalnızca varlık fiyatlarının yükselmesi sayesinde zenginleşen biri aynı kategoriye konamaz.

Bu yüzden modern ekonomilerde sorulan temel soru şudur:

Servet üretildi mi, yoksa sadece el mi değiştirdi?

Burada bir noktayı da açıkça söylemek gerekiyor: Servet düşmanlığı yapmak akıllıca değildir.

Sermaye birikimi olmadan yatırımlar olmaz, yeni şirketler kurulmaz, ekonomik büyüme sürdürülemez.

Asıl mesele servetin varlığı değil, nasıl oluştuğu ve nasıl değer yarattığıdır.

Faaliyet Geliri mi, Faaliyet Dışı Gelir mi?

Bugün dünyanın en büyük servetlerinin önemli bir bölümü şu alanlardan geliyor:

-teknoloji

-yapay zekâ

-biyoteknoloji

-yarı iletkenler

Bu sektörler yalnızca servet üretmiyor; aynı zamanda bilgi, inovasyon ve küresel rekabet gücü de yaratıyor.

Ancak bazı ülkelerde servetin büyüme kaynağı farklı olabiliyor.

Gayrimenkul değer artışları
ithalat ticareti
finansal işlemler
devlet ihaleleri

Bu modelde servet büyüyor ama katma değer sınırlı kalıyor.

Devlet ve Servet

Bir başka hassas konu ise devlet ile iş dünyası arasındaki ilişki.

Bazı servetler piyasa rekabeti içinde doğar. Bazıları ise hükümetlerle, yerel yönetimlerle veya düzenleyici sistemlerle kurulan yakın ilişkiler sayesinde büyür.

İhale sistemleri.
Korunan pazarlar.
Düzenleyici avantajlar.

Bu tür durumlarda girişimcilikten çok erişim belirleyici hale gelir.

Bu yüzden birçok ülkede zaman zaman şu soru gündeme gelir:

“Servet nasıl oluştu?”

Şirketler Batarken Patronlar Nasıl Zengin Kalır?

Modern kapitalizmin bir başka paradoksu da burada ortaya çıkıyor.

Bir şirket zor günler yaşayabilir.
Çalışanlar işlerini kaybedebilir.

Ama patronların serveti büyümeye devam edebilir.

Çünkü servet çoğu zaman şirketten ayrıştırılmıştır.

Holding yapıları
uluslararası yatırım fonları
gayrimenkul portföyleri
finansal varlıklar

Dolayısıyla şirket küçülürken servet büyüyebilir. Hatta yurtdışında güvenli limanlara kaçırılabilir.

Türkiye’de Servetin Haritası

Türkiye’ye baktığımızda da benzer bir tablo görüyoruz.

Forbes verilerine göre bugün Türkiye’den yaklaşık 35 isim dolar milyarderleri kulübünde.

Bu grubun toplam serveti yaklaşık 80 milyar dolar civarında.

Türkiye’nin yaklaşık 1,1 trilyon dolarlık milli geliri düşünüldüğünde bu servet ekonominin yaklaşık %7’sine denk geliyor.

Bu tablo bize iki şeyi aynı anda söylüyor:

Birincisi, Türkiye’de ciddi bir girişimcilik ve sermaye birikimi var.

İkincisi ise servetin dağılımı konusu hâlâ önemli bir tartışma alanı.

Enflasyon ve Servet

Türkiye gibi yüksek enflasyon yaşayan ekonomilerde servetin dinamikleri de farklı çalışıyor.

Enflasyon borcu eritir.

Borçla yatırım yapan varlık sahipleri için bu ciddi bir avantaj yaratabilir.

Gayrimenkul fiyatları yükselir.
Borç reel olarak küçülür.

Böyle dönemlerde bazı servetler üretimden değil, finansal ve varlık fiyatı dinamiklerinden büyüyebilir.

Katma Değer Meselesi

Türkiye’de büyük servetlerin önemli bir bölümü şu sektörlerde yoğunlaşıyor:

inşaat
gayrimenkul
perakende
ticaret

Oysa küresel milyarderlerin önemli kısmı şu sektörlerden çıkıyor:

teknoloji
yazılım
yapay zekâ
biyoteknoloji

Bu fark çok önemli.

Bazı ekonomiler servet üretirken aynı zamanda teknoloji üretir.

Bazıları ise servet üretir ama teknoloji üretmez.

Türkiye için asıl stratejik soru burada ortaya çıkıyor:

Neden teknoloji milyarderleri çıkaramıyoruz?

Zenginlik Nedir?

Bütün bunları düşündüğümde kendi kendime şu sonuca varıyorum:

Belki Forbes kapağına çıkacak bir milyarder değilim, siz de 85 milyonda 35 içine giremediniz.

Ama hayatın bazı alanlarında kendimizi birçok milyarderden daha zengin hissediyor olabiliriz.

Benim için zenginlik şu:

Zamanımı kontrol edebilmek.

Merakımı kaybetmemek.

Dünyayı keşfetmeye devam etmek.

Doğayla iç içe yaşayabilmek.

Dostlukları koruyabilmek.

Bazen Ege’de zeytin ağaçlarının arasında bir akşamüstü.

Bazen Londra’da bir kitapçıda saatler geçirmek.

Bazen Paris’te küçük bir antika dükkânında kaybolmak.

Bazen Karadeniz’de ormanların içinde yürümek, üniversitede gençlerle sohbet etmek, televizyon programlarında deneyimlerimi yansıtmak.

Bunlar da bir tür zenginlik.

Üstelik çoğu milyarderin kolay kolay erişemeyeceği, vakit ayıramayacağı bir zenginlik.

Asıl Soru

Servet büyüdükçe hayat gerçekten büyür mü?

Yaşam kalitesi gerçekten artar mı?

Kazandığımız para etik yollarla mı elde edildi, yoksa toplumsal adaletsizliğe mi yol açıyor?

Vicdanımızı rahatsız eden tarafları var mı?

Bundan emin değilim.

Ama şundan eminim: Gerçek zenginlik yalnızca bankadaki, borsadaki, tapudaki rakamlarla ölçülmez.

Bazen insan milyarder olmadan da kendini dünyanın en zengin insanlarından biri gibi hissedebilir.

Çünkü hayatın sonunda cevaplamamız gereken asıl soru belki de şudur:
Servet mi büyüyor… yoksa hayat mı, sağlık mı, mutluluk mı, paylaşım hazzı mı?