Amerika daha rafine olma şansını Adorno yüzünden kaçırmış olabilir

Neredeyse tüm 19. yüzyıl boyunca Amerikan klasik müzik dünyasına Almanya hâkimdi. Amerikan klasik müzik müzisyenleri, bestekArları ve şefleri eğitim için Almanya’ya gidiyorlardı.

Onların yarattığı müziği çalıp yayan radyoların yöneticileri de çoğunlukla Almanya’dan göç etmiş insanlardı.

Örneğin, piyano klasik parçaları ile dikkatleri çeken William Mason (1829-1908) sadece Schumann ve Chopin’in sentezi olan türde parçalar üretebiliyordu. Tarlalarda çalışan kölelerin söylediği şarkılardan, Küba ve Karayipler ritimlerinden esinlendiğinden ilk gerçek Amerikan klasik müzik ekolünü yaratacağı düşünülen Louis Moreau Gottschalk (1829 New Orleans doğumlu) ilk önce gitmiş olduğu Paris’te kabul görmeyince onu beğenen Listz, Chopin ve Berlioz’un etkisi altına girdi. Bambaoula, Le Banaier ve La Savane gibi parçalarının bütün yorumcular tarafından siyahların ve tarlalarda çalışan kölelerin şarkılarından, yani blues’dan esintiler taşıdığı kabul edilen bu ilk özgün Amerikan klasik müzik bestecisi bile Avrupa etkisinden kendisini tam kurtaramadı. 

Yaşamının sonuna kadar bir romantik olarak kalan Gottschalk o günlerde “canavar konserler” adı takılan büyük konserler düzenliyordu. Bunlardan bir tanesinde -kaderin cilvesine bakar mısınız- “Morte” adlı parçayı çalarken, piyanonun üstüne yığılıp kaldı.

Öldükten sonra Gottschalk’ın müziğinin gerçek klasik müzik olmadığı ve ciddiye alınmaması gerektiği yolunda eleştiriler yapılmaya başlandı. Kendisini “ciddi” klasik müzikçi olarak gören isimler Amerikan klasik müziği ekolünün gelişiminin daha da fazla Alman etkisi altına girmesini savunuyorlardı.

Yüzyılın son çeyreğinde, Amerikan klasik müzik dünyasında, kendilerine “Boston klasik ekolü” adını veren ve üyelerinin her biri Almanya’da eğitildikten sonra ABD’ye dönmüş olan grubun etkisi hissedilmeye başlandı. Döneminde Amerika’nın en büyük klasik müzik bestekârı olarak kabul edilen ama gerçekte müziğinde Amerika’ya dair özgün hiçbir nokta bulunmayan Edward Alexander MacDowell da (1860-1908) Stuttgart, Weisbaden, Frankfurt ve kısa süre de olsa Liszt’in öğrencisi olarak Weimar da eğitim görmüştü.

Amerika klasik müzikte Alman etkisini bir türlü kıramıyor ve Amerika’ya özgü klasik ekolünü bir türlü yaratamıyordu.

Sonra Charles Ives (1874-1954) ortaya çıktı. Çok ilginç, devrimci, yenilikçi ve özgün bir Amerikan besteciydi Ives; gündelik yaşamın seslerinden ve cazdan da beslenen bir müzisyendi. Amerikan klasik müzik ekolünün Alman etkisinden kurtulması yönündeki en ciddi çabasını oluşturuyordu.

Toplumda yeni yaygınlaşmış radyoların yöneticileri, Avrupa’dan göç etmiş klasik müzik dinleyen insanlardan oluşuyordu. Onlar Avrupa’da olduğu gibi, yeni ülkeleri Amerika’ya da klasik müziği sevdirmeyi misyon edinmişlerdi. Radyolarda daha çok caz çalıyordu ama tabii ki klasik müzik de yer alıyordu. Radyonun ilk star sanatçısı olan şef Toscanini’nin de tercihi Avrupalı üstatların bestelerinden yanaydı.

Elektriğin hayata sokulmasıyla müzik sesinin kalite ve derinliğinde büyük gelişme yaşandı. Radyo ise canlı konser yayınlarının sadece büyük şehirlerdeki elit dinleyicinin tekelinde kalmasını engelledi ve konserlerin en küçük köylerdeki dinleyenlere bile ulaşabilmesini sağladı. Bu gelişmeler olurken, sesli filmlere de geçilince, film müzikleri de ayrı bir piyasa oluşturdu.

Anlayacağınız, Amerika’da, müziğe ulaşma ve zevklerin demokratik paylaşılması açısından son derece Amerika’ya özgü olan klasik müziği seçkinlerin tekelinden çıkarma süreci yaşanıyordu.

Bu ortam nedeniyle, ücra köylerdeki evlerinde yanan şöminenin başında toplanan ailelerin bile klasik müzik dinleyeceği fantezisi güçleniyordu. Avrupa’dan göç etmiş ailelerin çocuklarının yönetici olarak başında bulunduğu radyolar, halkın kolay anlayabileceği kolay sevebileceği klasik müzik parçalarını seçerek yayınlanmaya başladı. Yeni potansiyel dinleyici kitlesi herkesi çok heyecanlandırıyordu. “Modern Music” dergisinde 1936 yılında yayımlanan “Coming- The Mass Audience” başlıklı yazıda bu yeni dinleyici kitlesinin müzik açısından önemi vurgulandı.

Şef Toscanini, starı olduğu radyo istasyonunun halka ilişkiler bölümünü de arkasına alarak halkın hangi klasik müzik parçasını ne zaman dinleyeceğini belirleyen güç haline gelmişti.

Bu aslında sonuçları güzel olabilecek bir gayretti, çünkü klasik müzik sevgisinin halk arasında yaygınlaşmasına karşı çıkabilecek kimse olamazdı herhalde.

Adorno’nun müdahalesi

Ancak böyle düşünenler büyük ihtimalle memlekette Adorno’nun da var olduğunu hesaba katmamışlardı. Avrupalı üstat bestecilerin tonal yapıdaki parçalarının halkın çelişkili ruh hallerini bastırmaya, onlara yabancılaşmışlıklarını unutturmaya yaradığını düşünen Adorno, hele bir de tüketim toplumunu yerleştirmeye, var olan hayatı olumlamaya yaradığını söylediği radyo aracılığıyla bu müziğin yaygınlaştırılmasına daha da karşıydı. “Halktan birisinin radyoda duymuş olduğu Beethoven’ın Birinci Senfoni’sinin finalini ıslıkla çalsa bile o müziğin anlamını kavramış olduğu şüphelidir,” diyen Adorno radyodan müziği halka sevdirme çabalarında Stalinist veya faşizan esintiler olduğunu söylemiştir. Otoriter tavrıyla yeniliklerin önünü kapadığını düşündüğü Amerika’da popüler olan şef Toscanini’ye de ayrıca saldırmıştır.

Dönemin sosyal karakteri nedeniyle güçlenme eğiliminde olan sol hareketin de etkisiyle Amerika’da bu tür düşüncelerin etkisi bence hiç iyi olmadı. Biraz abartma riskini de göze alarak şunu söylemeliyim; Amerika klasik müzik seven ve anlayan, yani daha kültürlü bir halka sahip olma şansını Adorno sayesinde kaçırmış bile olabilir.