Vergi affı yok deniyor, ama beklenti bitmiyor

Hazine ve Maliye Bakanlığı son dönemde yaptığı açıklamalarda net bir ifade kullanıyor: Vergi affı gündemde değil. Bu açıklama, son derece yerinde bir yaklaşımı yansıtıyor. Zira vergi affı uygulamaları, kısa vadede gelir artışı sağlasa da, uzun vadede vergi sisteminin temelini zedeleyebiliyor.

Ancak yakın zamanda af çıkmayacağının net bir şekilde ifade edilmesi, pek çok mükellefin bir sonraki vergi affının ne zaman çıkacağı hakkında kafa yormasına engel değil. Geçmişte belirli aralıklarla çıkarılan yapılandırma düzenlemeleri, bu beklentiyi neredeyse sistemin bir parçası haline getirmiş durumda.

Ortalama 2,35 yılda bir af

Cumhuriyet dönemi boyunca yapılan düzenlemelere bakıldığında, ortalama her 2,35 yılda bir vergi affına başvurulduğu görülüyor. Bazı dönemlerde bu sürenin çok daha kısaldığı da dikkat çekiyor. Özellikle 2010’lar, afların en yoğun şekilde uygulandığı dönemlerden biri.

Bu veriler ışığında, istisnai olması gereken bir aracın ülkemizde neredeyse sistematik hale geldiğini söylemek mümkün. Bu durumda mükellef beklentisinin oluşması da şaşırtıcı değil.

“Vergi affı” neden çıkar?

“Vergi affı” aslen kanunda ya da yerleşik uygulamada köklü bir değişiklik yapılacağı zaman kullanılan bir araç. Eski sistemden yeni sisteme geçerken, mükelleflerin bir defaya mahsus olmak üzere vergi sistemi ile uyumlu hale gelmeleri için bir imkân tanınır. Örneğin, yurt dışında beyan edilmemiş varlıkların bulunmasına ilişkin vergi cezaları ağırlaştırılmadan önce, mükelleflerin belirlenen süre içerisinde beyanda bulunmaları halinde herhangi bir vergi cezası tahsil edilmeyeceğine yönelik bir düzenleme yapılabilir.

Vergi affı belirli bir alanda kayıt dışılığı azaltarak gönüllü uyumu arttırmayı da hedefleyebilir. Geçen sene İtalya’da gündeme gelen, daha önceki bir yazımda da bahsettiğim, öneri bu yaklaşımın güncel bir örneği. 2026 bütçe görüşmeleri sırasında kayıt dışı “yastık altı” altınların sisteme kazandırılması hedefi gündeme geldi. Alım belgesi bulunmayan altınların satışında toplam bedel üzerinden %26 vergi alınırken, tasarı ile bu altınların belirli bir tarihe kadar gönüllü beyan edilmesi halinde vergi oranının %12,5’e düşürülmesi ve mükelleflere sonradan geçerli bir alım belgesi edinme imkânı tanınması öngörüldü. Böylece hem geçmişe ilişkin daha düşük bir vergi yüküyle sistemle uyum sağlanmış olacak hem de ileride yalnızca değer artışı üzerinden vergilendirme yapılacaktı.

Her iki halde de, af düzenlemeleri yalnızca mükellefler için değil vergi idaresi açısından da oldukça önemli bir avantaj sağlıyor. Salt denetim ile saptanması oldukça güç ve maliyetli olacak bir vergi uyumsuzluğu, mükellefin kendi isteği ile giderilmiş oluyor.

“Vergi geliri elde etme” temel hedef olmamalı

Vergi aflarının kayıt dışılığı azaltarak gönüllü uyumu artırmak suretiyle kısa vadede ek bir vergi geliri sağladığı aşikâr. Fakat temel hedef vergi geliri elde etmek değil, sağlıklı işleyen bir vergi sistemi inşa etmek olmalı.

Ekonomik gerekçelerle afların sistematik hale gelmesi, aslında vergi sistemi için faydalı olabilecek bir aracı tersine çevirir. Bu noktada vergi affı, sistemi güçlendiren bir mekanizma olmaktan çıkar; aksine, sistemin temellerini aşındırmaya başlar.

“Nasıl olsa af çıkar”

Vergi borcunu zamanında ödemeyen mükelleflerin “nasıl olsa af çıkar” dediğine çoğumuz şahit olmuşuzdur. Bu cümle, vergi sistemindeki en temel sorunlardan birine işaret ediyor.

Vergisini zamanında ve eksiksiz ödeyen bir mükellef ile borcunu ödemeyen, geciktiren ya da bilinçli olarak bekleyen bir mükellefin bir af düzenlemesi sonrasında benzer sonuçlarla karşılaşması, sisteme duyulan güveni ciddi şekilde zedeliyor.

Bugün vergi sistemleri büyük ölçüde gönüllü uyuma dayanıyor. Yapay zekâ ve veri analitiği alanındaki gelişmelere rağmen bu gerçek değişmiş değil. Bu nedenle güven kaybı, teknik kapasiteyle telafi edilebilecek bir sorun değil.

Çözüm: Bir süre af çıkmaması

Vergi sisteminde köklü bir değişiklik yapılmadıkça ya da belirli bir alanda kayıt dışılığı azaltmaya yönelik açık bir hedef bulunmadıkça, uzun bir süre vergi affına başvurulmaması son derece yerinde bir karar olur. Kısa vadede özellikle mükelleflerin beklentisi nedeniyle uygulaması zor olabilecek bu strateji, uzun vadede vergi sistemimiz için son derece faydalı olacaktır.