Sivil Toplum Kuruluşları Nasıl Yönetilmemeli?

Sivil toplum kuruluşları demokratik toplumların vicdanı, denge unsuru ve sosyal refleks mekanizmasıdır. Devletin yetişemediği alanlarda devreye girerler, özel sektörün ekonomik önceliklerle göremediği toplumsal boşlukları doldururlar, toplumun sesi ile karar vericiler arasında köprü kurarlar.

Ancak ne yazık ki dünyanın birçok ülkesinde olduğu gibi Türkiye’de de bazı STK’lar zaman içinde kuruluş amaçlarından uzaklaşıp kendi varlığını sürdürmeyi asli hedef haline getiren yapılara dönüşebiliyor.

Başlangıçta yüksek idealizmle kurulan kurumlar bir süre sonra; toplumsal sorun çözmek yerine süreç yönetmeye, etki üretmek yerine görünürlük üretmeye, gönüllülük ruhunu yaşatmak yerine pozisyon korumaya odaklanabiliyor.

Toplantılar yapılıyor.
Çalıştaylar düzenleniyor.
Yurtdışı gezileri organize ediliyor.
Protokol fotoğrafları veriliyor.
Rapordan rapora koşuluyor.

Ama toplumda somut olarak ne değişiyor?

Asıl soru budur.

Bugün birçok STK’nın en temel problemi kaynak eksikliği değil; misyon erozyonudur.

Koltuk Hizmet İçin mi, Kimlik İçin mi?

Sivil toplumun en büyük kırılma noktalarından biri, yöneticilerin zamanla kurumu kendileriyle özdeşleştirmesidir.

Bazı STK’larda aynı isimlerin 10 yıl, 15 yıl, 20 yıl, hatta çeyrek asır boyunca yönetimde kalması artık istisna değil, alışkanlık haline gelmiştir.

Bu durum yalnızca kurumsal dinamizmi öldürmüyor; aynı zamanda sivil toplumun ahlaki meşruiyetini de aşındırıyor.

Çünkü gönüllü liderlik başka şeydir, kurumsal sahiplenme başka şey.

Bir noktadan sonra, “Ben gidersem kurum çöker” anlayışı ortaya çıkıyor.

Oysa gerçek kurumsallaşma tam tersidir:

Kişiler değişse de kurum ayakta kalabiliyorsa orada gerçek yönetişim vardır.

Dünyadaki başarılı örneklere baktığımızda bunu net görüyoruz.

Örneğin Amnesty International içinde küresel yönetim yapısı belirli denge mekanizmalarına dayanır. Uluslararası genel kurul sistemi, bağımsız yönetim kurulu yapısı ve ülke şubeleri arasındaki dağıtılmış yetki modeli sayesinde kurum tek bir kişinin kontrolüne teslim edilmez.

Benzer şekilde Transparency International yıllardır yolsuzlukla mücadelede küresel güvenilirliğini koruyabiliyorsa bunun temel nedeni yalnızca söylemi değil; kendi içinde de hesap verebilirlik ve şeffaflık kültürünü yaşatmaya çalışmasıdır.

Çünkü sivil toplumda güven kaybı başladığında, en güçlü bağışçı bile bir süre sonra uzaklaşır.

Gönüllülük ile Kişisel PR Arasındaki İnce Çizgi

Elbette STK’lar insanların tanıştığı, network oluşturduğu, görünür olduğu alanlardır. Bunun tamamen dışında steril bir dünya yok.

Makûl ölçüler içinde tanınırlık, ilişki geliştirme, mesleki görünürlük, iş bağlantıları kurulması doğaldır.

Ancak zor sorun, kurumun amaç olmaktan çıkıp araç haline gelmesiyle başlıyor.

Bazı kişiler için STK bir sosyal statü vitrini,  bir kartvizit büyütme alanı, bir PR platformu, hatta siyasete geçiş rampası haline geliyor.

O noktada gönüllülük ruhu sessizce aşınıyor.

Çünkü gerçek gönüllülükte merkeze “kendini” değil “misyonu” koyarsınız.

Kurum üzerinden kişisel marka inşa etmeye başlayan yapılarda ise zamanla şu tablo oluşuyor:
iç klikler,
küçük iktidar savaşları,
rekabet,
dedikodu,
tasfiye kültürü,
ve yeni insanları dışlayan kapalı çevreler.

En kötüsü de şu:
Dışarıdan çok aktif görünen kurumlar içeriden boşalmaya başlıyor.

Gençler uzaklaşıyor.
Nitelikli insanlar yoruluyor.
Bağışçılar sorgulamaya başlıyor.

Ve kurum yavaş yavaş kendi ağırlığının altında eziliyor.

Sonuç Üretmek Yerine Süreç Üreten STK’lar

Türkiye’de birçok STK’nın temel refleksi hâlâ “faaliyet yapmak”.

Oysa çağdaş sivil toplum anlayışı artık faaliyet değil etki odaklı çalışıyor.

Kaç konferans yapıldığı değil;
hangi sorunun çözüldüğü önemlidir.

Kaç rapor yazıldığı değil;
hangi politika değişikliğinin sağlandığı önemlidir.

Kaç fotoğraf verildiği değil;
kaç insanın hayatına dokunulduğu önemlidir.

Bugün dünyanın başarılı STK’ları bu nedenle “impact measurement” yani etki ölçüm sistemlerine büyük yatırım yapıyor.

Örneğin Wikimedia Foundation devasa gönüllü ağına rağmen açık veri, şeffaf finans yönetimi ve topluluk temelli yönetişim modeliyle çalışıyor. Kurumun başarısı yalnızca büyüklüğünden değil, gönüllülerin sisteme güven duymasından kaynaklanıyor.

Benzer şekilde Gates Foundation ise kurumsal profesyonellik, ölçülebilir etki ve sonuç odaklı çalışma anlayışıyla öne çıkıyor. Her proje için ölçülebilir hedefler konuluyor, performans izleniyor ve kaynakların hangi alanlara yönlendirildiği şeffaf biçimde raporlanıyor.

Bu kuruluşların hepsinin ortak noktası şu:
“Faaliyet yapmak” ile “değer üretmek” arasındaki farkı bilmeleri.

Bağışlar Topluma mı Gidiyor, Sistemi Döndürmeye mi?

Sivil toplumun en hassas konusu paradır.

Çünkü bağış, yalnızca finansal bir işlem değildir.
Bir güven ilişkisidir.

İnsanlar bir STK’ya bağış yaparken:
bir problemi çözmeye katkı sunduklarına inanmak isterler.

Ancak bazı kurumlarda zamanla bağışların önemli kısmı:
yüksek maaşlara,
idari kadrolara,
şatafatlı ofislere,
seyahatlere,
temsile,
organizasyon giderlerine,
sürekli genişleyen operasyonel yapılara gitmeye başlıyor.

Bu noktada şu kritik soru ortaya çıkıyor:

“Kurum topluma mı hizmet ediyor, yoksa kendi yapısını mı yaşatıyor?”

Dünyadaki iyi uygulamalarda ise tam tersine:
maksimum kaynak sahaya,
minimum kaynak bürokrasiye gitmeye çalışıyor.

Bağımsız denetim,
şeffaf raporlama,
çıkar çatışması kuralları,
yönetim rotasyonu,
ölçülebilir performans kriterleri artık çağdaş STK yönetiminin temel ilkeleri arasında görülüyor.

Türkiye’de de Umut Veren Örnekler Var

Elbette Türkiye’de bütün tablo olumsuz değil.

Gerçekten fedakârca çalışan, kaynaklarını verimli kullanan, toplumda somut fark yaratan çok değerli STK’larımız da var.

Özellikle:
afet yönetimi,
eğitim,
kadın hakları,
çevre,
engelli hakları,
kültürel miras,
yerel kalkınma alanlarında son derece başarılı örnekler görüyoruz.

Bu kurumların ortak özelliği:
kişilere değil sisteme dayanmaları,
gençlere alan açmaları,
şeffaf olmaları,
ölçülebilir sonuç üretmeleri
ve sürekli kendilerini yenileyebilmeleri.

Çünkü sivil toplumda sürdürülebilirlik yalnızca para meselesi değildir.
Asıl mesele güven üretmektir.

Sonuç: Sivil Toplumun Önce Kendini Reform Etmesi Gerekiyor

Türkiye güçlü devlet kadar güçlü sivil topluma da ihtiyaç duyuyor.

Çünkü devlet her şeyi tek başına çözemez.
Piyasa her şeyi vicdanla yönetemez.
Toplumun organize dayanışma mekanizmalarına ihtiyacı vardır.

Ama bunun için STK’ların da önce kendilerine dönüp bakmaları gerekiyor.

Gerçek soru artık şu:

STK’lar toplumu dönüştürmek için mi var, yoksa kendi iç düzenlerini sürdürmek için mi?

Eğer sivil toplum:
kişisel kariyer alanına,
bitmeyen koltuk savaşlarına,
protokol kulübüne,
ve görünürlük yarışına dönüşürse,
toplum bir süre sonra ona olan inancını kaybeder.

O zaman geriye tabela kalır.
Ruh kaybolur.

Ve sivil toplum ruhunu kaybettiğinde, demokrasinin en önemli damarlarından biri de zayıflamaya başlar.