COP31’e Bodrum’dan bir tabak fava: Bu yemeğin dünyaya maliyeti ne?

Antalya’da dünya iklim krizine çözüm ararken Bodrum’da şef Tamer Özkan, gambilya favasının karbon ayak izini hesaplatmış. Çalışmasını COP31’de anlatacak. Bir tabak yemeğin peşine düşmek, başka mutfaklarda neleri değiştirebilir?

16 Kasım 2026

Önünüze bir tabak fava geldiğinde ne düşünürsünüz?

Kıvamına bakarsınız. Üzerindeki zeytinyağını merak edersiniz. Belki tarifini sorarsınız. Hesap geldiğinde fiyatını da konuşursunuz.

Peki o tabağın dünyaya maliyeti?

Bodrum’da Minel Restoran’da şef Tamer Özkan’la sohbet ederken kendimi bu sorunun peşinde buldum. Güzel bir mekânı ve onu yaratan insanı tanımaya gitmiştim. Konuşmamızın bir tabak favadan iklim zirvesine uzanacağını bilmiyordum.

Önümüz deniz. İçinde bulunduğumuz evin 120 yıllık olduğunu söylüyor Tamer Şef. Masalar öyle güzel ki daha otururken dikkatimi çekiyor. İtalya’da görüp bayıldığım masaları hatırlatıyor.

“Bunları İtalya’dan mı getirdiniz?” diye soruyorum.

Konya’da bir ustaya yaptırmış. Ustasının adını ve sosyal medya hesabını da misafirleriyle paylaşmak istiyor. Masaya dokunan, onu yapan insanı da tanısın diye.

Sohbetin başında “Yemek için önce insan lazım” demiştim. Daha ilk dakikalarda o insanları anlatmaya başlıyor.

Sonra birden favanın karbon ayak izinden söz ediyor.

“Nasıl yani?” diyorum. “Biraz anlatır mısınız?”

Faturada görünmeyen maliyet

Tamer Özkan, Bodrum’un gambilyasıyla yaptığı favanın karbon ayak izini hesaplatmış. Anlattığına göre 2025’in ortalarında bu konuya kafa yormaya başlamış. Hesaplama ve doğrulama süreci yaklaşık bir yılını almış.

Şimdi bu çalışmayı COP31’de sunmayı planladığını söylüyor.

Bir şefin zaten yeterince işi vardır. Malzeme bulacak, ekibini yönetecek, mutfağı döndürecek, misafirini memnun edecek. Tamer Şef bunların arasına bir de yaptığı yemeğin çevresel etkisini öğrenme işini koymuş.

Bence bu merak başlı başına kıymetli.

Karbon ayak izi, bir ürünün veya faaliyetin yol açtığı sera gazı salımlarını ifade ediyor. Yemek söz konusu olduğunda malzemenin yetiştirilmesi, işlenmesi, taşınması, saklanması, pişirilmesi ve atıkların ne olduğu bu hesabın parçaları olabiliyor. Farklı gazların iklime etkisi, “karbondioksit eşdeğeri” denen ortak bir ölçüyle anlatılıyor.

Yani önümüze gelen tabakta, gözümüzün görmediği bir yolculuk da var.

Tamer Şef o yolculuğun hesabını çıkarmaya çalışmış.

“Artık şeflik bir duruş”

Sohbetimizde söylediği bir cümle aklımda kaldı:

“Artık şeflik bir duruş.”

Bu duruşu anlatırken kadın kooperatiflerinden, yerel üreticilerden, coğrafi işaretli ürünlerden söz ediyor. Bitez’deki restoranı Beynel’de de bu anlayışla çalıştığını anlatıyor.

Kullandığınız malzemeyi kimden aldığınız, aslında nasıl bir mutfak kurmak istediğinizi de gösteriyor.

Yakınınızdaki üreticiyi tanıyor musunuz? Bir kadın kooperatifinin ürününe düzenli olarak yer veriyor musunuz? Menüye yazdığınız yemeğin yetiştiği coğrafyayla ilişkiniz var mı?

Bir restoranın düzenli siparişi, küçük bir üreticinin gelecek ayı planlayabilmesini sağlayabilir. Bir kooperatifin ürünü, o sofrada yeni insanlarla tanışabilir. Misafir, beğendiği lezzetin nereden geldiğini sorabilir.

Şefin verdiği karar böylece mutfaktan çıkar, başka hayatlara dokunur.

Ben de Urla’da zeytinyağı üretiyorum. Bir şefin kullandığı yağın üreticisini merak etmesinin kıymetini biliyorum. O şişenin arkasında hasat var, emek var, hava koşulları var, bekleyiş var.

Sofrada bunlara da yer açıldığında yemek üzerine konuşmak benim için daha anlamlı oluyor.

Domates nereden geldi, ocak ne kadar yandı?

Tamer Şef, uzaktan getirttiği bir ürünün yolculuğunu düşünerek başlamış bu işe. Çevresindeki üreticilerden almanın hem bölgeye hem mutfağına katkısını anlatıyor.

Burada hesabı ilginç kılan, bütün süreci birlikte görebilmek.

Ürün nerede, nasıl yetişti? Mevsiminde mi alındı? Hangi araçla taşındı? Ne kadar süre soğukta saklandı? Pişerken ne kadar enerji kullanıldı?

Yakından almak, üreticiyle ilişki kurmayı ve tedarik zincirini tanımayı kolaylaştırabilir. İklim açısından sonucu belirlemek için mesafenin yanında üretim, taşıma ve saklama koşullarına da bakmak gerekiyor. Karbon hesabı bu farklı aşamaları birlikte değerlendirmemize yardımcı oluyor.

Bir de mutfağın sonunda kalanlar var.

Ne kadar hazırladık, ne kadarını servis ettik, ne kadarı çöpe gitti?

Bazen değişiklik yapabileceğiniz yer, her gün gözünüzün önünde durur. Alışkanlıkla sürdürdüğünüz bir hazırlık biçimi, gereğinden büyük bir porsiyon, kullanılmadan bozulan bir malzeme…

Ölçmeye başladığınızda bunları daha açık görebilirsiniz.

Coğrafi işaretli ürünlere gösterilen ilgiyi de bu merakın bir parçası olarak önemsiyorum. Böyle bir ürünü menüye almak, onun yetiştiği yeri ve arkasındaki üretim bilgisini anlatmak için fırsat yaratıyor.

Bodrum’da gambilyayı konuşurken, Bodrum’un mutfak hafızasını da konuşuyoruz.

Bir şefin hesabı başka mutfakları değiştirebilir mi?

Ben Tamer Özkan’ın çalışmasına biraz da bu gözle bakıyorum.

Başka bir şef bu hikâyeyi okuyup kendi menüsünden bir yemek seçebilir. Çok sevilen, her gün yapılan, mutfağın karakterini anlatan bir yemek.

Önce malzemelerini ve miktarlarını kayda geçirir. Tedarikçilerini, pişirme süresini, kullanılan enerjiyi, çıkan atığı inceler. Sonra uzmanlarla birlikte hangi aşamada iyileştirme yapabileceğine bakar.

Belki hazırlık miktarını değiştirir. Belki enerji kullanımını azaltacak bir yöntem bulur. Belki mevsiminde bol bulunan bir ürünü menüsünde daha fazla değerlendirir.

Ardından aynı yöntemle yeniden ölçer. Neyi değiştirdiğini ve bunun sonucunu meslektaşlarıyla paylaşır.

İşte o zaman bir restoranın deneyimi, başkasının başlangıç noktası olur.

Gastronomi okullarının böyle çalışmaları eğitimlerine katmasını isterim. Genç bir şef, bir yemeğin reçetesini öğrenirken o yemeği hazırlamak için kullanılan kaynakları da düşünse… Lezzeti koruyarak israfı nasıl azaltacağını araştırsa…

Üniversiteler, meslek örgütleri ve restoranlar bu konuda birlikte çalışabilir. Şefin mutfak bilgisiyle araştırmacının ölçüm bilgisi buluşabilir.

Tamer Şef’in girişiminde beni heyecanlandıran, böyle bir öğrenme ve paylaşma ihtimali.

Masayı yapan ustadan zeytini yetiştiren üreticiye

Sohbet ilerledikçe bulunduğumuz eve geri dönüyoruz.

“Ben bu binayı çocuğum gibi korumak için aldım,” diyor.

Evin özgünlüğüne dokunmamaya çalıştığını anlatıyor. İçerideki eski aynalardan, yapının kendisine hissettirdiklerinden söz ediyor.

Ailece çalışıyorlar. Eşi, kızı, damadı işin içinde. On bir yıldır birlikte iş yaptıklarını söylüyor.

Masayı yapan ustanın adını misafire duyurmak istemesiyle üreticiyi anlatması arasında bir yakınlık var. Eski evi koruma çabasıyla mutfağının etkisini merak etmesi arasında da.

Yaptığı işin çevresine bakıyor. Kimlerin emeği var, neleri kullanıyor, geriye ne kalıyor?

Minel’i dinlerken benim gördüğüm bu.

Bir restoranın karakteri biraz da bu ayrıntılarda ortaya çıkıyor. Yağı seçerken gösterdiğiniz özen, birlikte çalıştığınız insanları anma biçiminiz, içinde bulunduğunuz yapıya yaklaşımınız…

Misafir belki bunların hepsini ilk gelişinde öğrenmiyor. Ama sorunca anlatılacak bir hikâye olması güzel.

Bodrum’dan COP31’e taşınacak soru

COP31’de gıda sistemlerinin iklimle ilişkisi de gündemde. Üretimden tüketime uzanan süreç, kaynakların daha verimli kullanılması ve gıda israfının azaltılması üzerine çalışmalar konuşuluyor. Tamer Özkan’ın mutfağından çıkan soru, bu gündemle doğrudan buluşuyor. (fao.org⁠, unep.org⁠)

Bir tabak favanın hesabı, dünyanın büyüklüğü karşısında okyanusta bir damla gibi görünebilir.

Ben o damlanın başka mutfaklara ulaşma ihtimalini önemsiyorum.

Bir şefin merakı, diğerinin alışverişini değiştirebilir. Bir restoranın tuttuğu kayıt, başka bir işletmede israfın fark edilmesini sağlayabilir. Bir misafirin sorusu, üreticinin hikâyesini sofraya getirebilir.

Tamer Özkan’ın bu işe zaman ayırmasını, uzmanlık aramasını ve öğrendiklerini paylaşmak istemesini takdire değer buluyorum. COP31’de anlatmayı planladığı çalışmanın kendi meslek çevresinde de karşılık bulmasını isterim.

Çünkü şefler her gün aynı önemli kararları veriyor: Ne alacağız, kimden alacağız, nasıl pişireceğiz, ne kadarını kullanacağız?

Bodrum’da bir restoranda başlayan sohbetimiz beni bu sorulara götürdü.

Bir dahaki sefere önüme fava geldiğinde kıvamına, lezzetine, üzerindeki zeytinyağına yine bakacağım.

Ama artık bir sorum daha var:

Bu tabağı hazırlarken dünyada nasıl bir iz bıraktık?

10Haber bültenine üye olun, gündem özeti her sabah mailinize gelsin.