“Kız Çocuğu Yapamaz” Dediler. O, Milas’ın Memecik Zeytinini Dünyaya Tanıtıyor

Özgürlüğünün peşinden gitmek için on dokuz yaşında İstanbul’dan ayrıldı. Amerika’da diş hekimliği yaptı, kendi muayenehanesini kurdu. Yıllar sonra Milas’ın zeytinliklerinde hayatına yeni bir yön verdi. Şimdi Mark’la birlikte kurduğu Oro di Milas’la, Milas’ın Memecik zeytinini dünyaya tanıtıyor.

“Hayalin neydi?” diye sordum Emine’ye.

“Özgür olmak,” dedi.

Milas’ta, dünyanın dört bir yanından gelen 22 kişiyi ağırlayan, hasat zamanı sabahın üçüne kadar çalışan bir kadının karşısında oturuyordum. Amerikan ordusunda diş hekimliği yapmış, kendi muayenehanesini kurmuş, sonra Amerika’daki mesleğine ara verip Mark’la birlikte Milas’ta bir zeytinyağı markası yaratmıştı.

Bunca yılın, bunca işin içinden o iki kelimeyi seçti.

Özgür olmak.

On dokuz yaşında İstanbul’dan ayrılırken de istediği buydu. Altmış iki yaşında, Milas’ta zeytin ağaçlarının arasında yürürken o günleri hâlâ bütün ayrıntılarıyla hatırlıyordu.

“Evlenince Taşınırsın”

Emine’nin ailesi Çorum’dan İstanbul’a göç etmiş. Dört kardeşin en büyüğü. Annesi okuma yazma bilmiyormuş, babası üçüncü sınıfta okulu bırakmış. Hep birlikte, babasının kendi elleriyle yaptığı evde büyümüşler.

Ailesi okumanın kıymetini biliyormuş. Emine evin en büyük çocuğu olarak okuyacak, yazacak, gerektiğinde onlar için de okuyup yazacakmış.

Sonra Emine okumayı öğrenmiş ve okudukça daha fazlasını istemiş.

Dergileri karıştırıyor, Almanya’daki, Amerika’daki kadınların hayatına bakıyor, evde hep aynı soruyu soruyormuş.

“Almanya’daki kız yapabiliyor, Amerika’daki kız yapabiliyor. İstanbul’daki kız niye yapamıyor?”

İzmir’de üniversiteye gitme fırsatı çıkmış. “Kız başına başka şehre gidemezsin,” demişler.

“Peki, bu mahalleden taşınalım.”

“Evlenince taşınırsın.”

Emine burada durup bana baktı. Evlenmek istemediğini söyledi. Yapmak istediği o kadar çok şey varmış ki bir gün başka bir eve çıkabilmek için evlenmeyi beklemek ona akıl alır gibi gelmiyormuş.

Bir yandan da anne babasının neyi dert ettiğini biliyormuş. O yıllarda tek başına bir genç kadının ev kiralaması bile zormuş. Akrabalar ne der, komşular ne der, her kararın arkasından bu sorular gelirmiş.

Bugün erkek kardeşlerinin kızlarına bakıyor Emine. İstedikleri yere gidiyor, arkadaşlarını kendileri seçiyorlar. Kardeşlerinin onu görerek mi değiştiğini, yoksa zamanla hayatın mı değiştiğini merak ediyor.

“Benim de o özgürlüğüm olsaydı, belki hiç gitmezdim,” dedi.

Emine sekiz yaşında çalışmaya başlamış. On altısında, birkaç işi birden yaparak babasından fazla kazandığı olmuş. Meslek lisesinde tekstil öğrenmiş. Hafta içi tasarım işi, hafta sonu Kapalıçarşı.

Yabancı müşteriler geldiğinde tercüman çağrılırmış. Konuşulanlar çevrilirken hep bir şeyin eksik kaldığını hissedermiş. İngilizce öğrenmeye karar vermiş. Bir gün patronuna gidip Amerika’ya gitmek istediğini, vize için kendisine yardım edip edemeyeceğini sormuş.

“Yardım ederim,” demiş patronu. “Ama sen bir daha dönmezsin.”

“Nereden biliyorsun?”

On dokuz yaşında gitmiş Emine. Türkiye’de cuma günü bir işten çıksa pazartesi yenisine başlayabileceğine güvenen o genç kadın, Amerika’da bir iş başvurusunun ardından bütün gün evde telefon beklemiş.

Cep telefonu yok. Evden çıkarsa aramayı kaçırabilir. Arayan kişi telesekretere mesaj bırakır belki. Ya bırakmadan sıradaki adayı ararsa?

“Beni bir tanısalar, nasıl çalıştığımı bir görseler,” diye düşünürmüş. “Bir tek fırsat verseler, göstereceğim.”

Emine’nin sesi, kimsenin aramadığı o eve döndüğünde değişti. Aradan bunca yıl geçmiş, kendi muayenehanesini açmış, yanında insanlar çalıştırmış. Yine de o telefonun başında beklemenin nasıl bir şey olduğunu anlatırken yavaşladı.

Parası tükeniyormuş. Ailesini arayıp para isteyemezmiş, onların da imkânı yokmuş. Alabama’da arabasını satması söylenmiş. “Arabayı satarsam işe nasıl gideceğim?” diye sormuş. İş bulmak için arabaya, arabayı elinde tutmak için işe ihtiyacı varmış.

Sonra bir gün kendi kendine, “Bir daha özgeçmiş yazmak istemiyorum,” demiş.

“Peki, ne yaptın?” diye sordum.

“Üniversiteye gittim. Doktor olmaya karar verdim.”

Öyle bir söyledi ki ikimiz de güldük. Telefona bir türlü gelmeyen cevabın onu nereye götüreceğini o gün kim bilebilirdi?

Üç Yıl Diye Girdi, On Yıl Kaldı

İngilizcesi henüz istediği kadar iyi değilmiş. Matematiğe, fiziğe, kimyaya güvenmiş. “Denklem Türkiye’de de aynı, Amerika’da da,” diye düşünmüş ve tıp öncesi eğitime başlamış.

O sırada hemşirelik okuyan bir arkadaşından Amerikan ordusunun yedek subay eğitim programı ROTC’yi duymuş. Programdan ayda 100 dolar, Ulusal Muhafızlar’daki görevinden de 250 dolar alıyormuş.

“Yurtta kalıyordum zaten. 350 dolarla karnımı doyurabiliyordum,” dedi.

Ulusal Muhafızlar’daki eğitimlerde diş hekimleriyle tanışmış. Biri haftada üç gün çalışıyormuş, bir başkası dört buçuk. Kendi çalışma saatlerini belirleyebilme fikri hoşuna gitmiş. Diş hekimliği sınavına girmiş, kazanmış.

Ordu, diş hekimliği eğitimini karşılamayı teklif etmiş. Karşılığında dört yıl daha hizmet etmesi gerekecekmiş. Emine’nin zaten üç yıllık taahhüdü varmış.

“Ya sevmezsem?” diye düşünmüş. Teklifi geri çevirmiş. Okuldaki başarısıyla burs kazanmış.

Peki sonra?

Üç yıl görev yapmak üzere girdiği Amerikan ordusunda on yıl kalmış. Diş hekimliği yapmış, kanal tedavisi alanında uzmanlaşmış. Kırk bir yaşında, Oregon’un Bend kentinde kendi muayenehanesini açmış.

Bir Zamanlar Telefon Bekliyordu, Şimdi Yüzlerce Kişiye İş Veriyor

“Bir daha özgeçmiş yazdın mı?” diye sordum.

“Bir daha hiç yazmadım,” dedi.

Bu kez özgeçmişler ona gelmiş.

Amerika’da bir iş başvurusuna cevap gelir diye bütün gün evde telefon bekleyen Emine, bugün yüzlerce kişiye iş veriyor. Beni en çok etkileyen şey, o telefonun başında ne hissettiğini hâlâ hatırlamasıydı. “Beni bir tanısalar, nasıl çalıştığımı bir görseler,” demişti ya. Yıllar sonra birine “Gel, başla,” diyebilen kişi kendisi oldu.

“Hangi Okulu Sevdin?”

Oregon’da dört çocuğuyla hayatını yeniden kurduğu yıllarda, büyük oğluna otizm tanısı konmuş. Yaşadıkları yerde destek imkânları kısıtlıymış. Danışmanlar yatılı okulu düşünmesini önermişler.

Emine’nin aklına önce oğluna bunu nasıl anlatacağı gelmiş. Babası evden ayrılmışken bir de annesi onu yatılı okula gönderecek. Daha küçücük bir çocuk.

Kaliforniya’da okulları araştırmış. Oğlunu yanına alıp okulları tek tek gezmiş. Sonra ona sormuş.

“En çok hangisini sevdin?”

“San Rafael.”

Emine Oregon’daki muayenehanesini satmış, San Rafael’e yakın Santa Rosa’da bir muayenehane almış, çocuklarıyla Kaliforniya’ya taşınmış.

“Mark, Biz On Bin Ağaçla Ne Yapacağız?”

Emine’yle Mark evlendikleri gün, onlar nikâh yeminlerini ederken San Francisco’da pandemi nedeniyle kapanma kararı açıklanıyormuş. Çocuklarla planladıkları Meksika seyahati iptal olmuş. Bir süre sonra İstanbul’a, çocukların anneannesini görmeye gelmişler.

İstanbul da sessiz. Emine, Mark’a “Hadi biraz güneye inelim,” demiş.

Marmaris’e gitmek istemişler. Otel bulamayınca geri dönmüşler. Milas’tan geçerken Mark dağlara, aralık ayında hâlâ yemyeşil duran zeytinliklere bakmış.

“Biz Amerika’da İtalya’nın, İspanya’nın, Yunanistan’ın zeytinyağını görüyoruz,” demiş. “Türkiye’nin zeytinyağı nerede?”

Londra’da yaşayan bir zeytinyağı üreticisi olarak Mark’ın bu sorusu bana çok tanıdık geldi. Ben de yıllardır raflarda ülke isimlerine bakarım. Milas’tan ilk kez geçen birinin de aynı soruyu sorması hoşuma gitti.

O günün sonunda hayalleri küçükmüş. Emeklilikte oyalanacakları yirmi dönümlük bir zeytinlik. Belki iki ağaç budarlar, belki biraz yağ çıkarırlar.

Ertesi bahar arazi bakmaya gelmişler. İlk zeytinliği, artık kayalık yamaçta ağaçlarına bakamayan yaşlı bir kadından almışlar. Karşıdaki zeytinliğin sahibi İstanbul’da yaşıyormuş, o da ağaçlarına yetişemiyormuş. Bir başkasının Bodrum’da dükkânı varmış. Pandemi yüzünden ya dükkânı kapatacak ya zeytinliği satacakmış.

Mayıs geldiğinde Emine hesabı yapmış.

Yirmi dönüm diye çıkılan yolda beş yüz dönüm. Yaklaşık on bin zeytin ağacı.

“Mark, biz on bin ağaçla ne yapacağız?”

“Zeytinyağı yapacağız.”

“Peki, nasıl yapıldığını biliyor musun?”

İkisi de bilmiyormuş.

Milas’ın Altını

İşe bir danışman bulmakla başlamışlar. Danışmanın ilk sorusu şu olmuş.

“Nasıl bir zeytinyağı yapmak istiyorsunuz?”

Emine şaşırmış. Yıllardır zeytinyağı alıyormuş. Zeytinyağının şarap gibi tadıldığını, yarışmalara girdiğini, altın madalya aldığını o konuşmada öğrenmiş.

“Madem adımı koyacağım, tabii ki altın madalya kazanacak,” demiş.

Bir zeytinyağı üreticisi olarak o cümleye güldüm. Hasat günü insanın önüne çıkan onca işi, zeytinin beklemeye gelmediğini, sıkım saati yaklaşırken bir türlü bitmeyen telefonları bilirim. Emine’nin önünde bunların hepsini ilk kez öğreneceği bir hasat vardı.

İlk yağlarını kooperatifte sıktırmışlar. O yağı dökme satmışlar. Kendi tesisleri hazır olduğunda şişelemeye başlamışlar. İtalya’dan gelecek makinenin tarihi belliymiş. 18 Eylül. Emine inşaata baktığında daha temel seviyesindelermiş. Pandemi sürüyor, malzeme bulmak zor. Makine gelene kadar üretim bölümünü yetiştirmişler.

Şişenin üzerine Milas kilimlerinden esinlenen desenler koymuşlar. Markanın adını Oro di Milas, yani Milas’ın Altını koymuşlar.

Altın, ilk yıldan itibaren şişenin üzerindeki isme de yakışmış. Emine’nin anlattığına göre Oro di Milas, İspanya’dan İtalya’ya, Yunanistan’dan Amerika’ya ve Londra’ya, katıldığı her yarışmadan altınla dönmüş. Bazı yarışmalarda çifte madalya kazanmış. İlk yıldan bu yana kazandıkları altınların sayısı onlarca.

Beni en çok şu ayrıntı gülümsetti. Emine, zeytinyağının da şarap gibi yarışmalara girdiğini öğrendiği gün, “Tabii ki altın madalya kazanacak,” demişti. Şimdi madalyaları konuşurken sözü hemen Memecik’e getiriyor. Milas’ın yerini daha önce haritada aramamış insanların, tattıkları yağın hangi zeytinden yapıldığını sorması hoşuna gidiyor. Bir yağın tadını merak ederek başlıyorlar, sonra Milas’ı merak ediyorlar.

Milas’a Gelen 22 Misafir

Emine madalyaları anlatırken sözü hemen Memecik’e getiriyor. Milas’ın yerini daha önce haritada aramamış insanların şimdi Memecik’in tadını merak etmesi hoşuna gidiyor. Bir yağın adını öğrenirken yetiştiği yeri de öğreniyorlar.

Bu hasatta Women in Olive Oil buluşması için Milas’ta onun peşine takılan 22 kişinin arasında Amerikalılar, Kanadalılar, Fransızlar, İngilizler vardı. Zeytinlikleri gezdiler, sıkımı gördüler, Milas’ın pazarına uğradılar. Ben de yanlarındaydım. Çoğu Türkiye’ye ilk kez geliyordu. Emine onları kendine hayran bırakmıştı. Bir yandan da hepsinin dikkatini dönüp dolaşıp aynı yere çekiyordu. Şu ağaca bakın. Şu yağı bir tadın. Milas’ı biraz daha görün.

Sabahın üçüne kadar çalıştığı günler oluyor. Amerika’daki diş hekimliğine ara vermiş. Emeklilikte oyalanmak için düşündüğü zeytinlik, şimdi vaktinin büyük kısmını alıyor. Bunu anlatırken kendi de gülüyor.

Ağaçlar Sana Ne Söylüyor?

“Peki, şimdi bu ağaçlar sana ne söylüyor?” diye sordum.

“Huzur,” dedi.

Bir süre sustu. Sonra bahçesindeki yaşlı ağaçları anlattı. Hastalıklar görmüşler, fırtınalar geçirmişler. İnsanlar gelmiş, gitmiş. Onlar hâlâ oradalar. Meyve veriyorlar.

“Aralarında yürürken sanki çok eski bir büyüğüm bana sarılıyor,” dedi. “Düşünürken bile tüylerim diken diken oluyor.”

Sohbetin sonuna doğru, Türkiye’deki kadınlara ne söylemek istediğini sorduk. Cevap verirken aklı yine kız çocuklarına gitti.

“Herkesin içinde küçük bir ateş var,” dedi. “Çocuklarınızın içinde o ateşi görürseniz, bırakın istediklerini yapsınlar.”

Bir İnsan Hayalinin Peşinden Gidince Neler Yaratabilir?

Milas’tan ayrılırken Emine’nin dergileri karıştıran hâlini düşündüm. İstanbul’da oturmuş, dünyanın başka yerlerindeki kadınlara bakıyor. Onların yapabildiği şeyleri bir gün kendisinin de yapıp yapamayacağını merak ediyor.

Yıllar sonra dünyanın dört bir yanından kadınlar Milas’a gelip onun peşine takılıyor. Emine önden yürüyor. Onlara Memecik’i gösteriyor.

O görüntü kadar aklımda kalan bir başka an var. İzmir’de üniversiteye gitmek istediğinde Emine’nin yerine karar verilmişti. Yıllar sonra Kaliforniya’da, taşınacağı yeri belirleyen soruyu kendi çocuğuna sordu. “En çok hangi okulu sevdin?” Emine’nin özgürlükten ne anladığını ben en iyi o soruda duydum. Bir zamanlar kendisine tanınmayan seçme hakkını oğluna vermişti. Cevabı duyunca da kendi hayatını o cevaba göre değiştirecek kadar yürekli davranmıştı.

Bir insan özgürlüğünün, hayallerinin peşinden gidince neler yaratabilir?

Emine’nin cevabı bir ömre yayılıyor. Kırk bir yaşında kapısını açtığı muayenehane de o cevabın içinde. Oğluyla birlikte gezdiği okullar da. Emeklilikte bakarım diye çıktığı yolda bugün emek verdiği beş yüz dönüm de.

Ben Emine’nin çalışkanlığına hayran kaldım. Ama en çok yüreğine. Çünkü bunca yıl sonra, Milas’ta oturup kendi hikâyesini anlatması için ona mikrofonu uzattığımızda, o son sözü daha yolun başındaki kız çocuklarına ayırdı.