Financial Times soruyor: Hegemon güç Çin’e hazır mısınız? Bu hafta bunun minik bir provası yapılacak

Çin'in Şanzen kentinde Asya Pasifik zirvesi başlıyor. Zirve, ABD'nin dünya üzerinde hegemon güç olmaktan vazgeçmesi ve liberal düzenin tamamen çökmesi halinde nasıl bir dünyada yaşayacağımıza dair ilk ipuçlarını sunacak. Trump-Şi-Putin buluşacak, dünyayı paylaşacak.

Dünya 17 Kasım 2026

Bu hafta Shenzhen’de bir araya gelecek olan küresel liderler; ABD’nin bir gün hegemonyasından vazgeçmesi ve liberal uluslararası düzenin geri dönülmez bir çöküşe sürüklenmesi halinde, Çin liderliğindeki bir dünyada yaşamanın nasıl bir şey olabileceğini ilk elden deneyimleyecekler.

Financial Times’ın oldukça ayrıntılı bir haber için konuştuğu konuya aşina kaynaklara göre, Güney Çin’in bu ışıltılı teknoloji merkezinde düzenlenecek Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) zirvesi, 21 üyeli örgütün 1989’da toplanmaya başlamasından bu yana en sıkı kontrol altında tutulan zirvelerden biri olacak.

ABD Başkanı Donald Trump ve Rusya lideri Vladimir Putin’in de konuklar arasında yer alacağı zirvenin programı ciddi ölçüde budandı. Bu tür zirvelerin alışıldık düzenlemelerinin aksine, liderlerin gayriresmî biçimde etkileşime girebileceği samimi “inziva” oturumları programda yer almıyor. Konuya yakın kişilerin aktardığına göre liderlerin, ev sahibi Çin Devlet Başkanı Şi Cinping ile ikili görüşmeler yapmak için Shenzhen’in kaplan safari parkının yanındaki yemyeşil tepelere kurulu saray yavrusu devlet konukevi Kylin Villası’na 20 dakikalık bir yolculuk yapması gerekecek.

Diplomatların, önceki zirvelere damgasını vuran serbest tartışma ortamını kısıtlamak üzere tasarlandığından yakındığı bu iyice kısaltılmış forum; Pekin’in, Trump yönetimi altındaki ABD’nin bıraktığı liderlik boşluğunu doldurarak kendisini giderek daha fazla çok taraflı sistemin merkezi olarak konumlandırdığı bir döneme denk geliyor.

Küresel Yönetişim Girişimi: Çok Kutupluluk mu, Büyük Güç Rekabeti mi?

Devlet Başkanı Şi geçen yıl, ABD’ye üstü kapalı bir göndermede bulunarak “tek taraflılığın, hegemonyanın, birkaç ülkenin tahakkümünün ve blok siyasetinin her türlüsüne” karşı çıkan, “daha adil ve hakkaniyetli” bir uluslararası sistem yaratmayı hedefleyen “Küresel Yönetişim Girişimi” adlı diplomatik önerisini başlatmıştı.

Ancak Çinli analistler Pekin’in “Küresel Güney” olarak bilinen gelişmekte olan ülkeleri daha iyi temsil etmek için küresel düzeni değiştirme hamlesini alkışlarken, Batılı analistler ve diplomatlar Pekin’in çok taraflılık anlayışının bu kavramın alışıldık tanımıyla örtüşüp örtüşmediğini sorguluyor.

Onlara göre 2014’ten bu yana ülkede düzenlenen ilk toplantı olan Shenzhen APEC zirvesi, Çin’in gerçek uluslararası tartışma ve ortak karar alma alanını daraltırken küresel uyum görüntüsüne nasıl vurgu yaptığının çarpıcı bir örneği.

Batılı gözlemciler, çok kutupluluğu savunur görünse de Çin’in aslında altta yatan büyük güç rekabetine kilitlendiğini savunuyor.Örneğin APEC toplantısının asıl meselesinin, Şi, Putin ve Trump arasında gerçekleşecek üçlü bir zirve ile ABD ve Çin liderlerinin mayıs ayından bu yana yapacakları üçüncü ikili görüşme olması bekleniyor.

Farklı Bir Hegemon Arayışı: Leninist Sistem ve “Doğu’ya Bak” Çağrısı

Satır aralarındaki asıl mesaj, Çin’in ABD’den farklı türde bir hegemon olacağı yönünde.

Pekin; Birleşmiş Milletler (BM) ve Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ) gibi çok taraflı kurumları korumaya istekli görünse de Batılı analistler, Çin’in bu yapıları kuralların Komünist Parti liderleri tarafından tepeden inme belirlendiği kendi Leninist sistemine uyacak şekilde biçimlendirmek istediğini öne sürüyor.

Brookings Enstitüsü John L. Thornton Çin Merkezi Direktörü Ryan Hass, “Çin, Asya’da lider güç ve dünya sahnesinde önde gelen bir aktör olmaya oldukça kararlı. Temel çıkarları konusunda kendisine hürmet gösterilmesini bekliyor ve uluslararası düzenin liberal özünü boşaltmak istiyor” diyor.

Ancak Çin gelişmekte olan ülkelerin desteğini kazanarak ve devasa ticari gücünden yararlanarak bu yeni düzenin yapı taşlarını istikrarlı bir şekilde döşese de başarısı henüz garanti değil.

ABD üstünlüğünden vazgeçmeye hazır olsa bile,ekonomik gücün tek başına Pekin’e hegemonik güç sağlayacağı hiç de kesin değil.

Analistler, dünyanın en büyük ordularından birine sahip olmasına rağmen Çin’in yakın bölgesinin ötesine askeri güç yansıtmakta veya sınırları dışındaki jeopolitik çatışmaları çözmede belirleyici bir rol oynamakta isteksiz göründüğünü belirtiyor.

Çin, BM gibi uluslararası kurumları kendi gündemine uyacak şekilde kuralları değiştirmek için kullanmak istiyor; ancak bu aşamada uluslararası güvenlik gibi küresel konulara ABD veya önceki hegemonlar gibi yatırım yapmaya pek niyetli görünmüyor. Hass,“Çin’in hırsları kesinlikle netleşiyor. Ancak bunları gerçekleştirip gerçekleştiremeyecekleri bence hâlâ açık bir soru” değerlendirmesinde bulunuyor.

Dışarıya karşı ise Komünist Parti küresel konumu konusunda son derece özgüvenli bir görüntü sergiliyor. Partinin güçlü Merkez Komitesi’nin geçen ayki beşinci genel kurulunun ardından dışişleri bakanlığında düzenlenen bir çalışma toplantısında, Çin’in dünyanın geri kalanına vereceği dersler ele alındı. Toplantıya ilişkin açıklamada şu ifadelere yer verildi: “Dış tanıtımı aktif olarak yürütmeli ve Genel Sekreter Şi Cinping’in büyük bir partinin ve büyük bir ülkenin dünya çapındaki lideri olarak görkemli imajını ve asil duruşunu tam olarak ortaya koymalıyız. Uluslararası toplumu ‘Doğu’ya bakmaya’, ‘Çin’den öğrenmeye’ ve ‘partiden öğrenmeye’ teşvik etmeliyiz.”

“Gizlen ve Bekle” Döneminin Sonu ve “Fiili G2” Tartışmaları

2012’de genel sekreter olarak iktidara geldiğinden bu yana Şi, seleflerinin Batı’daki rakipleri ürkütmemek için Çin’in büyüyen gücünü ve hırslarını gizleme üzerine kurulu “gücünü gizle ve zamanını bekle” stratejisini terk ederek analistlerin daha iddialı diye tanımladığı bir dış politika izliyor.

Analistler, Tayvan çevresinde artan askeri tatbikatlardan Güney Çin Denizi’nde yapay adalar inşa edilmesine ve ABD ile yaşanan ekonomik çatışmaya kadar bu yeni ve daha kaslı duruşun kilometre taşlarına işaret ediyor.

Bu süreç, Pekin’in geçen yıl Trump’ın ticaret savaşını durdurmak için üretim açısından kritik öneme sahip nadir toprak elementlerine ihracat kontrolü getirmesiyle zirveye ulaştı; Çin’de pek çok kişi bu hamlenin ülkeyi en azından ekonomik olarak ABD ile eşit konuma getirdiğini düşündü.

Ancak Pekin’in sert söyleminin aksine, Çin’deki akademisyenler ülkenin nasıl bir güç olması ve ABD ile nasıl rekabet etmesi gerektiği konusunda daha nüanslı tartışmalar yürütüyor. Şanghay’daki Doğu Çin Normal Üniversitesi’nden Jing Men’in 100 Çinli akademik makaleyi incelediği ve Kırılma Çağında Transatlantik Topluluğu ve Çin: Ortaklar, Rakipler, Hasmlar kitabında yayımlanan araştırmasına göre Çinli analistler, Çin’in ABD ile doğrudan çatışmak veya kendisinin de kilit bir faydalanıcısı olduğu mevcut uluslararası sistemi tamamen yıkmak istemediğini belirtiyor.

Jing, Çin’in arzusunun “uluslararası karar alma mekanizmalarında daha fazla nüfuz sahibi olmak” olduğunu yazıyor. Aynı zamanda Rusya’nın Ukrayna’yı işgalinin “demokratik ve otoriter devletler arasındaki ideolojik rekabet duygusunu güçlendirdiğini” ve Çin’i ABD ile Avrupa Birliği’nden gelen “daha fazla zorlukla” karşı karşıya bıraktığını ifade ediyor.

On yıllardır uluslararası diplomasiye ilişkin Çin düşüncesi, yerli akademisyenlerin “ABD-merkezcilik” (ABD ile rekabete odaklanma) ve “Çin-merkezcilik” (Çin’in üstünlüğüne ve istisnailiğine duyulan içsel inanç) adını verdiği iki kavramla tanımlandı.

Örneğin 2008 yılında Çin politikaları üzerine yazılan ve Fudan Üniversitesi’nden Tang Shiping ile Halk Kurtuluş Ordusu Ulusal Savunma Üniversitesi’nden Qi Dapeng’in kaleme aldığı, Pekingology tarafından yeniden yayımlanan bir makalede “Amerika gerilerse, bizden başka kim liderlik edebilir?” zihniyetine dikkat çekilmiş ve Çin ile ABD’nin dünyayı kendi aralarında yönetmeye çalıştığı bir “G2” anlayışına karşı uyarıda bulunulmuştu. Ancak Trump ve Şi arasındaki geçen yılki yumuşamanın ardından bu kavram hem Çin’de hem de yurt dışında yeniden su yüzüne çıktı.

Shenzhen’deki Hong Kong Çin Üniversitesi’nden Zheng Yongnian ve Şanghay Sosyal Bilimler Akademisi’nden Sun Yixin yakın tarihli bir makalede, Trumpizmin “büyük güç rekabetinin ağırlık merkezini sözde ‘fiili bir G2’ yapısına doğru daha da kaydırdığını” yazdı.

Küresel Güney’i Kazanma Stratejisi ve İnsan Hakları Vizyonu

Şi’nin, ABD’nin İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra kurduğu uluslararası sistemden geri çekilmesine verdiği yanıt; uluslararası kalkınma, güvenlik ve medeniyeti kapsayan bir dizi girişimin yanında Küresel Yönetişim Girişimi oldu.Chatham House Çin kıdemli araştırma görevlisi Yu Jie, bu girişimin daha gerçekçi bir çok kutuplu düzeni savunduğunu belirtiyor. Girişim, BM’yi hâlâ uluslararası yönetişimin merkezi kurumu olarak korurken, bağlantısız gelişmekte olan ülkelerden oluşan Küresel Güney grubuna kuralların ve önceliklerin belirlenmesinde daha fazla söz hakkı tanıyor.

Yu, Çin’in ABD benzeri “yeni bir dünya hegemonu olmadığını” söylüyor. ABD’nin açık askeri ittifakları ve ortaklar arasında “amansız” ekonomik işlemleri dayattığını, Çin’in ise “oyunun nasıl oynanacağını tasarlamak” ve “uluslararası kurumların ne olduğunu tanımlamada” daha gür bir sese sahip olmak istediğini savunduğunu ekliyor. Dışişleri Bakanı Wang Yi geçen ay Pekin yakınlarında inşa edilen Şi’nin ütopik şehri Xiong’an’da düzenlenen Küresel Yönetişim Girişimi Forumu’nda APEC’i ve BM reformunu doğrudan bu girişimle ilişkilendirdi.

Wang ayrıca uluslararası denizcilik, deniz tabanı, uzay ve kutup bölgeleri dahil olmak üzere daha fazla “yönetişim” talep edilen diğer alanların bir listesini sundu. Çin’in, “kalkınmayı” “en yüksek öncelik” haline getirmek için “küresel insan hakları yönetişimini” değiştirmek istediğini de sözlerine ekledi. Bireysel medeni ve siyasi haklar ile evrensel insan hakları standartlarına yapılan Batılı vurguya uzun süredir itiraz eden Çin adına Wang, “diğer gelişmekte olan ülkelere kendi insan hakları anlayışı doğrultusunda kapasite geliştirmelerine” yardımcı olmak için bir çalıştay düzenleyeceklerini duyurdu.

Çin; APEC ve BM gibi G77 bloku aracılığıyla Küresel Güney’i harekete geçirdiği platformların yanı sıra, yükselen ekonomilerden oluşan BRICS gibi Batı dışı çok taraflı grupları da nüfuz aracı olarak kullanıyor. Hindistan gibi rakipleri de barındıran bu örgütlerin aşırı çeşitliliği, pratikte ortak politikalar arkasında birleşmelerini zorlaştırıyor.

Ancak Ulusal Güvenlik Konseyi eski Çin direktörü ve Brookings uzmanı Jon Czin’e göre bu tür oluşumlar Çin’e, Tayvan üzerindeki hak iddiası gibi temel önceliklerini diğer ülkelere içselleştirmeye zorlayacak yeterli kaldıracı biriktirme imkânı tanıyor. Czin, “Çin’in çıkarlarının ne olduğunu diğer ülkelere söylemek zorunda bile kalmayacak kadar güce sahip olmak istiyorlar. Ülkelerin Çin’in tercihlerini içselleştirmesini ve otosansür uygulamasını arzuluyorlar” diyor.

Dahası, yalnızca birlik görüntüsü sergilemek bile Çin için büyük önem taşıyor. Washington DC merkezli düşünce kuruluşu Stimson Center’ın Çin programı direktörü Yun Sun, “Çinlilerin çok taraflılık veya çok taraflı örgütlerle yaratmaya çalıştığı şey, Çin’in Küresel Güney’i temsil ettiği imajıdır. Yani diğer büyük güçler dünyayı ezip geçerken Çin’in hâlâ Küresel Güney’in bakış açısını önemsediği mesajıdır” değerlendirmesinde bulunuyor.

Gelişmekte olan ülkeler aynı zamanda Çin’in dünyaya sunduğu küresel “kamu mallarının” en büyük alıcıları oldu. Kuşak ve Yol Girişimi kapsamında Pekin; ulaşım, enerji ve diğer altyapı projelerine 1 trilyon dolardan fazla yatırım yaptı. Pekin, alıcı ülkeleri borç tuzağına sürüklemekle suçlansa da savunucuları bu ülkelerin çoğunun aksi takdirde bu denli büyük yatırımlar alamayacağını öne sürüyor.

Kuşak ve Yol harcamaları eski hızında olmasa da Çin bu yıl gelişmekte olan ülkelere yapay zekâ konusunda yardımcı olmak üzere yeni bir program başlattı ve uluslararası “uygulama işbirliği merkezleri” kurarak Küresel Güney’den binlerce kişiye kendi modellerini kullanma eğitimi vermeyi teklif etti.

Brookings’ten Hass, “Çin kendisini ‘küresel çoğunluk’ olarak adlandırdığı kesimin lideri olarak sunabilirse, küresel ilişkileri İkinci Dünya Savaşı sonrası liberal demokrasiler lehine kurgulanmış uluslararası düzenden uzaklaştırıp Çin’in çok daha rahat hissedeceği bir düzenlemeye doğru yeniden dengelemeyi başarmış olacaktır” diyor.

“Sorumluluk Olmadan Güç” ve Tianxia İdeali

Çin’in ekonomik ve ticari bir süper güç statüsü tartışmasız olsa da bazıları Pekin’in merkezinde Çin’in yer aldığı yeni bir dünya düzeni kurma hedefinin önünde hâlâ uzun bir yol olduğunu söylüyor. Analistler, Kuşak ve Yol dışında Çin’in küresel politika girişimlerinin çok az somut yatırımla desteklendiğine dikkat çekiyor; oysa ABD, iyi ya da kötü, dünya düzeni vizyonunu Marshall Planı, ABD doları finans sistemi, güvenlik ittifakları ve büyük çaplı küresel yardımlarla desteklemişti.

Chatham House’dan Yu yakın tarihli bir makalesinde, “Çin kendisini giderek daha fazla küresel yönetişim reformunun şampiyonu ve çok taraflılığın savunucusu olarak sunsa da tarihsel olarak küresel liderlikle özdeşleşen ölçekte mali kaynak ayırma konusunda çekimser kalıyor” diyor.

Bazıları da Pekin’in dünyaya daha fazla jeopolitik istikrar sağlamak için gücünü kullanmaya istekli veya muktedir olup olmadığını sorguluyor. Brookings’ten Czin, “Eğer bir gün hegemon olurlarsa nasıl davranacaklarını özetleyen slogan ‘sorumluluk olmadan güç’ olurdu” diyor.

Czin, Şi’nin son yıllarda başlattığı bir dizi girişimin “süsten ibaret” olduğunu, sıcak çatışma alanları söz konusu olduğunda ise Pekin’in eylemlerini reelpolitiğin yönlendirdiğini belirtiyor. Örneğin ulusal egemenliği koruyan BM Şartı’na uyulması konusunda ısrarcı olmasına rağmen Çin, Rusya’nın Ukrayna’yı tam kapsamlı işgalini hiçbir zaman kınamadı. Aynı pasiflik, Çin’in barış müzakerelerinde kayda değer bir etki yaratamadığı İran meselesinde de görülüyor.

Czin, “Kendi çıkarları söz konusu olduğunda son derece dar görüşlü davranıyorlar” diyor. Pekin’deki akademisyenler ise Trump’ın iktidara geldiğinden beri Ukrayna savaşını ve İran ile yaşadığı kendi krizini durdurma yönündeki sonuçsuz çabalarına işaret ederek, Çin’in nihayetinde bu çatışmaları sona erdirecek güce sahip olmadığı karşılığını veriyor.

Czin, Pekin’in küresel çatışmalardaki daha pasif politikasının belki de Çin’in işine yaradığını ekliyor. İkinci süper güç olarak fazladan sorumluluk üstlenmesine gerek kalmayan Çin, bir yandan nüfuz biriktirirken diğer yandan ABD’nin hata yapmasına izin verebiliyor. Beyzbol terimiyle küçük, kademeli kazanımlara atıfta bulunarak “Sadece tekli ve ikili vuruşlar yapmakla yetiniyorlar” diyen Czin, “Bunun zaman içindeki etkisi, Washington’dan sert bir tepki çekmeden ABD’nin avantajlarını yavaş yavaş aşındırmak oluyor” ifadelerini kullanıyor.

Steven Tsang ve Olivia Cheung, Şi Cinping Döneminde Çin’in Küresel Stratejisi adlı yeni kitaplarında, uzun vadeli hedefin tianxia —”gök kubbe altındaki her şey”— unsurlarını barındıran uluslararası bir sistem kurmak olduğunu savunuyor. Bu tarihsel düşünceye göre Çin imparatorluğu zengin, güçlü ve teknolojik olarak daha ileri olduğunda, diğer ülkeler doğal olarak ona hürmet eder ve rehberlik için yüzünü ona dönerdi.

Bu bağlamda APEC, Çin’in hegemonya yaklaşımını uygulamaya koyabileceği tam da aradığı türden çok taraflı bir forum sunuyor: bir yandan çok kutupluluk vaazı verirken, diğer yandan büyük güç yarışında öne geçmeye çalışmak. Serbest tartışmanın kısıtlanması —konuya aşina bir kaynağa göre APEC İş Danışma Konseyi’nin liderlere brifing verdiği geleneksel oturumun bile iptal edilmesi— Pekin için pek de sorun teşkil etmiyor.

Katılımcı bir ülkeden üst düzey bir yabancı diplomat, budanmış program hakkında şu yorumu yapıyor: “Toplantıyı yönetme biçimleri kesinlikle ‘Çin özelliklerine sahip bir APEC’. Her şeyi kısaltmak ve hatta ikili görüşmeleri dağın tepesine taşımak… Her şey tamamen ev sahibine odaklı.”

Trump yönetiminde Çin çatlağı artık çok belirginTrump yönetiminde Çin çatlağı artık çok belirgin

10Haber bültenine üye olun, gündem özeti her sabah mailinize gelsin.