Matematik dünyasının çözülememiş en önemli problemi olarak kabul edilen Riemann hipotezi, yapay zekâ tarafından fethedilen son kale olabilir.
Yapay zekâ şirketi Anthropic’te görev yapan matematikçi Levent Alpöge, cuma günü kişisel web sitesinde dört sayfalık bir not yayımlayarak şirketin yapay zekâ sistemi Claude ile iş birliği içinde hipotezin kanıtını tamamladığını duyurdu. Kanıtı açıklayan geleneksel bir matematik makalesi yayımlamayan Alpöge, bunun yerine sonucun doğruluğunu teyit edeceğini öne sürdüğü bir bilgisayar koduna bağlantı verdi.
Dr. Alpöge, “Claude ve ben son aylarda çok geniş bir yelpazede harika vakit geçirdik” dedi ve ekledi: “Ancak bu kez Claude bitiş çizgisine yakın bir yerde beni fersah fersah geride bıraktı. Hayır; Claude o bitiş çizgisinin yakınında adeta uçtu, dans etti ve parıldadı.”
Bu iddia doğrulanırsa, yapay zekânın bu yıl kaydettiği olağanüstü ilerlemelerin en yenisi olacak. Matematikçiler aylardır makinelerin insan dehalara yıllarca geçit vermeyen —Riemann hipotezi söz konusu olduğunda ise bir buçuk yüzyılı aşkın süredir çözülemeyen— matematik problemlerini alt etmesini hayretle izliyor.
Cornell Üniversitesi matematik profesörü Steven Strogatz, “Burası Olympos Dağı” yorumunda bulundu. Strogatz, kanıtı bir araya getirmek için hangi matematiksel fikirlerin araştırılması gerektiğini Claude’a söyleme noktasında Dr. Alpöge’nin merkezi bir rol oynadığının açıkça görüldüğünü belirtti. Strogatz, “Gelecekte çok daha fazlasını görebileceğimiz olağanüstü bir durum bu; çok yetenekli bir jokeyin gerçekten çok hızlı bir ata binmesi gibi” ifadelerini kullandı.
1859 yılında Alman matematikçi Bernhard Riemann tarafından ortaya atılan Riemann hipotezi, asal sayılarla (2, 3, 5, 7,11, 13 gibi yalnızca kendisine ve 1’e kalansız bölünebilen 1’den büyük tam sayılar) ve bu sayıların sonsuza doğru uzanan sayı doğrusu üzerinde nasıl dağıldığı sorusuyla ilgileniyor.
Sayı doğrusu üzerinde ilerledikçe asal sayılar seyrekleşir: 100’e kadar olan sayıların yaklaşık yüzde 25’i asalken, bir milyona kadar olan sayıların yalnızca yaklaşık yüzde 7,8’i asaldır. Riemann, verilen herhangi bir sayının altında kaç tane asal sayı bulunduğunu tahmin etmeye veya saymaya yarayan bir formül öngörmüştü ama bu formül veya bilinen meşhur adıyla Riemann Hipotezi bugüne kadar kanıtlanamamıştı.
Matematikte sayılar dünyasının yapı taşları olan asal sayılar, ilk bakışta tamamen rastgele ve kaotik bir şekilde ortaya çıkıyor gibi görünür; nerede bir sonraki asal sayının belireceğini öngörmek imkânsız gibidir. Ancak Bernhard Riemann,1859’da yayımladığı çığır açıcı makalesinde bu kaosun ardında gizli bir müzik, bir tür “armoni” yattığını fark etti.Riemann, asal sayıların dağılımını incelemek için “Riemann zeta fonksiyonu” adı verilen özel bir matematiksel araç (karmaşık sayılarla çalışan bir fonksiyon) kullandı.
Bu fonksiyonun değerini sıfır yapan özel noktalara “sıfırlar” denir. Fonksiyonun −2,−4,−6 gibi negatif çift tam sayılarda sıfır olduğu zaten kolayca biliniyordu; bunlara “önemsiz (aşikar) sıfırlar” adı verilir. Asıl gizem ise “önemsiz olmayan sıfırlar” olarak adlandırılan sonsuz sayıdaki diğer noktalardaydı. Riemann, bu gizemli sıfırların tamamının karmaşık sayı düzleminde “kritik doğru” adı verilen tek bir dikey çizgi üzerinde —yani reel (gerçel) kısmı tam olarak 1/2 olan sayılar hizasında— dizildiğini öne sürdü.
Eğer Riemann haklıysa (ki bugüne kadar bilgisayarlarla milyarlarca sıfır kontrol edildi ve hepsi tam bu çizginin üzerinde çıktı), bu durum asal sayıların evrende mümkün olan en düzenli ve öngörülebilir şekilde dağıldığı anlamına geliyor.
Bugün internet bankacılığından devlet sırlarına kadar tüm dijital şifreleme (kriptografi) sistemleri büyük asal sayıların bu öngörülemezliğine dayandığı için, hipotezin kanıtlanması hem saf matematik hem de modern teknoloji açısından tarihi bir dönüm noktası niteliği taşıyor.
Kısacası, eğer hipotez gerçekten kanıtlandı ve biz artık asal sayıların olası yerlerini çok daha iyi tahmin edebiliyorsak bu dünyadaki neredeyse bütün şifreleme sistemlerinin ansızın çok zayıflayacağı anlamına geliyor. Çünkü bankacılıktan internet sitesi güvenliğine gündelik hayatımızın biz farkında olmasak bile her yerini eyer alan bu şifreler, çok büyük haneli (mesela 128 haneli, 256 haneli) asal sayıların çarpımıyla oluşturuluyor ve şifrenin arkasındaki temel mantık, o şifreyi oluşturan rakamın çarpanı olan asal sayıları bulmanın çok uzun süreceği üzerine kurulu. Ama o asal sayıları kolayca bulabiliyorsak şifre de şifre olmaktan çıkıyor.

Diğer araştırmacılar, Dr. Alpöge’nin matematiksel ifadeleri doğrulanabilir bir biçime dönüştüren Lean adlı programlama dilinde yazılmış kodunu incelediklerini açıkladı. Lean kodunda herhangi bir hata bulunmaması, kanıtın mantığının sağlam olduğuna işaret ediyor.
İngiltere’deki Oxford Üniversitesi’nden matematikçi James Maynard, “Bence büyük ihtimalle doğru” dedi ve ekledi:”Yüzde 98 veya 99 eminim.” Lean’in güçlü bir kanıt denetleyicisi olduğunu belirten Dr. Maynard, yine de şu uyarıda bulundu: “Bir Lean doğrulamasının, gerçekten kanıtlamak istediğiniz şeyi kanıtladığından emin olmak için biraz dikkatli olmanız gerekir.”
Riemann hipotezi üzerinde çalışan tek kişi Dr. Alpöge değildi. Yine cuma günü Roma’da yaşayan bağımsız matematikçi Alessandro Masullo, neredeyse 12 yıldır üzerinde çalıştığını söylediği henüz tamamlanmamış bir kanıt taslağı yayımladı.
Dr. Masullo’nun doktora tez danışmanı olan Stanford Üniversitesi matematikçisi Brian Conrad, Dr. Alpöge ve Claude’un kullandığından tamamen farklı bir yaklaşım benimseyen bu kanıtın büyük boşluklar içermediğini ve inandırıcı olduğunu söyledi.
Dr. Masullo yaptığı açıklamada, “Makale hiçbir şekilde dergiye gönderilmeye veya yayımlanmaya uygun bir durumda değil” ifadelerini kullandı. Taslakta düzeltilmesi, genişletilmesi ve iyileştirilmesi gereken pek çok kusur bulunduğunu bildiğini belirten Masullo, “Bunlar, başından beri bu işin üzerinde bir insanın çalıştığının kanıtıdır” dedi.
Dr. Masullo’nun kanıtında yapay zekâ kullanılmadı; Dr. Conrad’a göre bunun bir nedeni, Masullo’nun da diğer bazı matematikçiler gibi fikirleri konusunda sisteme tam olarak güvenmemesi ve bir yapay zekâ modelinin gereken krediyi (atıfı) vermeden bir kanıt üretebileceği endişesiydi. Dr. Conrad ayrıca Dr. Alpöge’nin tam olarak anlamadığı bir kanıtı yayımlamasının “açıkçası tamamen kabul edilemez” olduğunu savundu. Dr. Alpöge ise kanıtıyla ilgili yorum taleplerine yanıt vermedi.
Cuma günü ayrıca Dr. Alpöge ve New York Üniversitesi matematik profesörü Tristan Buckmaster, akışkanların hareketini tanımlayan Navier-Stokes probleminin farklı bir varyasyonuna dair bir kanıt daha açıkladı. Eylül ayında OpenAI, uzun süredir yanıt aranan bir soruyu çözdüğünü duyurmuştu: Bu denklemler, bir sıvının sonsuz hızlara ulaşabileceği mantık dışı sonuçlar üretebilir miydi? OpenAI’nin kanıtı, sıvıya özel olarak tasarlanmış bir itici güç uygulanarak böyle bir durumun yaratılabileceğini göstermişti. Yeni çalışmalarında Dr. Alpöge ve Dr. Buckmaster, herhangi bir itici güç olmadan da bir sıvının sonsuz hızlara ulaşabileceğini gösterdiklerini iddia ediyor.
Navier-Stokes ve Riemann hipotezi, Clay Matematik Enstitüsü tarafından 2000 yılında seçilen ve çözümü için her birine 1 milyon dolar ödül konulan yedi Milenyum Ödül Problemi arasında yer alıyor. Bundan bir yüzyıl önce ise Riemann hipotezi, Alman matematikçi David Hilbert’in belirlediği en önemli 23 çözülememiş problem listesinde bulunuyordu.
Bu yıla kadar hipotezin kanıtlanması nesiller boyu matematikçilerin kapasitesinin çok ötesinde görünüyordu. Problem, yalnızca en büyük meydan okuma olarak görüldüğü için değil, aynı zamanda sayılara dair temel ama gizemli bir gerçeği tarif ettiği için matematikçilerin ilgisini çekiyordu.
Dr. Maynard, “Esasen hiç kimse Riemann hipotezinin doğru olduğundan şüphe etmiyordu. Biz sadece neden doğru olduğunu gerçekten bilmek istiyorduk” dedi ve ekledi: “Yeni kanıt bize muazzam bir kavrayış kazandıracak, bu yüzden kutlanması gereken bir gelişme.”
Ekim ayında OpenAI, aralarında kısıtlamaları daha gevşek olduğu için kanıtlanması daha kolay olan “yarı-Riemann hipotezi”nin (quasi-Riemann hypothesis) de bulunduğu 350’den fazla bulgudan oluşan bir paket yayımlamıştı. Yapay zekânın bu problemi çözebilmesi başlı başına bir sürprizdi; ancak çözümün bilinen araçların oldukça doğrudan bir uygulaması çıkması da dikkat çekiciydi. Nitekim birkaç matematikçi benzer yöntemlerle kanıtı tamamlamaya oldukça yaklaşmıştı. Yarı-Riemann hipotezinden tam hipoteze geçmek için yeni anlayış sıçramaları gerekeceği düşünülüyordu. Ancak yalnızca bir ay sonra, Riemann hipotezinin kendisi de çözülmüş görünüyor.
Rutgers Üniversitesi’nden matematikçi Alex Kontorovich, yarı-Riemann hipotezi kanıtından sonra kendi kendine,”Tamam, buraya kadarmış. Artık yapay zekânın en üst düzeyde matematik yapabildiğini bildiğimize göre bir daha şaşıramam” dediğini aktardı. Ancak cuma günü yine de nutkunun tutulduğunu belirten Kontorovich, “Kesinlikle ama kesinlikle şok oldum” ifadelerini kullandı.

1 Nisan 1992’de New York’un Long Island bölgesinde dünyaya gelen Levent Hasan Ali Alpöge, hem Türkiye hem de Amerika Birleşik Devletleri vatandaşı olan genç kuşağın en parlak matematikçilerinden biri. Eğitim hayatına New York’taki Half Hollow Hills High School West’te başlayan Alpöge, henüz lise yıllarında gösterdiği olağanüstü bilimsel yetenekle dikkat çekmiş ve onuruna bir asteroide “25898 Alpöge” adı verilmişti.
Lisans eğitimini Harvard Üniversitesi’nde matematik ve fizik dallarında 4.00 tam not ortalamasıyla ve en yüksek onur derecesiyle (summa cum laude) tamamlayan Alpöge, yüksek lisansını Cambridge Üniversitesi’nde yaptıktan sonra 2020 yılında Princeton Üniversitesi’nde Fields Madalyalı ünlü matematikçi Manjul Bhargava danışmanlığında doktorasını tamamladı. Doktora sonrası araştırmalarını Columbia ve Harvard üniversitelerinde sürdüren ve prestijli Harvard Society of Fellows üyesi olan Alpöge, geleneksel akademik kariyerinde özellikle sayılar teorisi, aritmetik istatistik, modüler formlar ve eğriler üzerindeki rasyonel noktalar üzerine yaptığı derin çalışmalarla tanındı.
Matematikteki Başarıları: Saf matematik alanında prestijli Morgan Ödülü, Sophia Freund Ödülü ve Captain Jonathan Fay Ödülü gibi pek çok ödüle layık görülen Alpöge; 2025 yılında Inventiones Mathematicae dergisinde yayımlanan çalışmasıyla Hilbert’in onuncu probleminin cebirsel sayı cisimleri üzerindeki genel çözümü için yeni bir kanıt sunarak akademik dünyada büyük ses getirdi.
Yapay Zekâ Çağına Geçiş: Kendisini “eski usul bir matematikçi” olarak tanımlayan Alpöge, gelişmiş dil modellerinin potansiyelini fark ettikten sonra Anthropic bünyesine katıldı. 2026 yılı boyunca Claude yapay zekâ modelini kullanarak üç boyutlu uzayda Jacobian sanısı ve Carathéodory sanısı için karşıt örnekler bulması ve 2005’ten beri çözülemeyen eksik Hadamard matrislerini inşa etmesiyle yapay zekâ destekli matematik keşiflerinin dünyadaki en önemli öncüsü haline geldi.

17 Eylül 1826’da Almanya’nın Hannover Krallığı’na bağlı Breselenz köyünde yoksul bir Protestan papazın altı çocuğundan ikincisi olarak dünyaya gelen Georg Friedrich Bernhard Riemann, kısa ömrüne sığdırdığı fikirlerle hem matematiğin kaderini değiştirdi hem de bugün sahip olduğumuz modern fiziğin ortaya çıkmasını sağlayan altyapıyı icat etti.
Çocukluğundan itibaren olağanüstü bir hesaplama yeteneğine sahip olmasına rağmen son derece çekingen, topluluk önünde konuşmaktan korkan ve narin bir sağlığa sahip bir kişiliği vardı.
Önce din eğitimi almak üzere Göttingen Üniversitesi’ne giren Riemann, ünlü matematikçi Carl Friedrich Gauss’un derslerinden etkilenerek tamamen matematiğe yöneldi.
Berlin ve Göttingen üniversitelerinde dönemin en büyük matematikçileriyle çalıştıktan sonra 1859 yılında Göttingen Üniversitesi matematik kürsüsünün başına geçti.
Hayatının büyük bölümünü maddi zorluklar ve ağır tüberküloz hastalığıyla mücadele ederek geçiren Riemann, henüz 39 yaşındayken, 20 Temmuz 1866’da tedavi için gittiği İtalya’nın Selasca kentinde hayata gözlerini yumdu.
Riemann’ın matematikteki belki en büyük başarısı, Öklid tarafından kurulan iki bin yıllık düz uzay geometrisinin ötesine geçerek, Öklid dışı geometrilerin de var olduğunu göstermesiydi.
Öklid geometrisinde, birbirine paralel iki çizginin sonsuza kadar paralel olacakları emredilir. Bu başından beri tartışmalı bir ön kabuldü ve Riemann bu ön kabulden vazgeçerek, örneğin küreler üzerinde paralelin çizgilerinin bir süre sonra ya birbirinden uzaklaştığını ya da yakınlaştığını ama paralel kalmadığını gösterdi ve insanlığa büyük bir çığır açtı. Onun sayesinde bugün genel olarak adına “Uzay geometrisi” de denen, eğri uzayları ve çok boyutlu yüzeyleri inceleyen Riemann Geometrisi ortaya çıktı.
Albert Einstein, bundan yarım yüzyıl sonra Genel Görelilik Kuramı’nı (kütleçekiminin uzay-zaman dokusunu bükmesi) formüle ederken doğrudan Riemann’ın bu matematiksel altyapısını kullandı.
Karmaşık analizde Riemann yüzeyleri kavramını ortaya atarak topoloji ve cebirsel geometrinin temellerini attı. Kalkülüs derslerinin vazgeçilmezi olan Riemann integrali ile integral tanımını kesinleştirdi; kısmi diferansiyel denklemler üzerine yaptığı çalışmalarla şok dalgalarının matematiğini ilk kez inceledi.
Tamamlanmamış hiçbir çalışmasını yayımlamayı kabul etmeyen titizliği nedeniyle, ölümünden sonra ofisindeki pek çok el yazması notunun kaybolduğu ve bu notların matematik dünyası için paha biçilmez derinlikte fikirler içerdiği düşünülmektedir.