The New York Times ortaya çıkardı: Rusya’nın Ukrayna’da barış için şartı, NATO’nun Soğuk Savaş sınırlarına geri dönmesi

Rusya, 2022 başlarında Ukrayna’yı işgal etmeden iki ay önce, Batı ittifakının Rusya sınırlarına doğru genişlemesinden önceki 1997 yılındaki konumlarına geri çekilmesi dahil bir dizi kapsamlı talepte bulunmuştu.

Şimdi ise Başkan Trump’ın temsilcileriyle Ukrayna’daki savaşı sona erdirmek için bu hafta yürütülen kapalı kapı müzakerelerinde Ruslar, beş yıl ve yüz binlerce ölümün ardından daha büyük bir zafer elde etme çabasıyla bu tutumu —hatta bazı durumlarda kelimesi kelimesine— yeniden canlandırdı.

Moskova’nın Değişmeyen Tavrı ve “Kök Nedenler” Israrı

Görüşmelere katılan bir kişiden The New York Times’ın edindiği bilgiye göre, Moskova’nın tavizsiz tutumu Rus yetkililerin bu hafta dolaşıma soktuğu bir belgede ortaya kondu.

Müzakereler hakkında bilgi sahibi başka bir kişi tarafından da gerçekliği doğrulanan bu belge, Başkan Vladimir V.Putin’in çatışmayı sona erdirmek için Trump yönetiminin yürüttüğü 20 ayı aşkın diplomasiye rağmen temel hedeflerinden neredeyse hiç ödün vermediğini gösteriyor.

Rusya’nın NATO’nun Polonya ve Baltık ülkelerindeki doğu kanadından güçlerini çekmesi yönündeki talepleri, Avrupa güvenliği meselesini Ukrayna müzakerelerinin tam merkezine yerleştiriyor. Ayrıca bu talepler, Putin’in kamuoyuna yaptığı açıklamaların arkasındaki asıl amacı da detaylandırıyor. Rus lider, çatışmaları durdurmadan önce savaşın “kök nedenleri” olarak adlandırdığı —Rusya’nın hem NATO hem de Ukrayna ile ilgili geniş kapsamlı şikayetlerinin— ele alınması gerektiği konusunda sürekli ısrar ediyor.

Belge aynı zamanda Trump’ın temsilcileri Jared Kushner ve Steve Witkoff’un Putin’e sunduğu ekonomik teşviklerin Moskova’dan henüz taviz koparamadığını da vurguluyor. Eleştirmenlere göre ABD, Putin’in Avrupa’dan Orta Asya’ya uzanan Sovyet dönemi etki alanını yeniden tesis etme yönündeki uzun süreli girişimine olanak sağlama riskiyle karşı karşıya.

Abu Dabi ve Pekin Hattında Yoğun Diplomasi

Rusya’nın bu yayılmacı tutumu sergileme kararı, Putin’in gelecek hafta Çin’in Shenzhen kentinde düzenlenecek yıllık Asya-Pasifik bölgesel ekonomiler toplantısında Trump ile bir araya gelmeye hazırlandığı bir döneme denk geliyor. Bu, iki liderin Trump’ın ikinci dönemindeki ikinci görüşmesi olacak.

10 Kasım tarihli Rus belgesi, Kremlin’in bu hafta Birleşik Arap Emirlikleri’nin başkenti Abu Dabi’de yapılan görüşmelerde takındığı sert tutuma dair yeni ayrıntılar sunuyor. Bu görüşmeler, şubat ayından bu yana ABD, Rus ve Ukraynalı yetkililerin ilk kez yüz yüze geldiği ve Trump yönetiminin bu sonbaharda Ukrayna müzakerelerinde Rusya’nın Avrupa güvenliğine ilişkin taleplerini ele almak için başlattığı yeni hamleden sonraki ilk oturum olma özelliğini taşıyor.

Hassas görüşmeleri anlatmak üzere isminin gizli kalması koşuluyla konuşan iki katılımcıya göre belge, Rusya’nın açılış pozisyonunu temsil ediyor ve görüşmelerdeki Rus yetkililer Putin’in yine de esnek olabileceğinin sinyalini verdi.

Soğuk Savaş Modeli ve Nükleer Şemsiye Talepleri

Ancak Abu Dabi’deki Rus yetkililer, Ukrayna’daki savaş sona erdikten sonra Avrupa’nın nasıl görünebileceğine dair Soğuk Savaş’ı ve o dönemde Sovyetler liderliğindeki Varşova Paktı olarak bilinen ittifakı bir model olarak gördüklerini açıkça ortaya koydular. II. Dünya Savaşı’ndan sonraki on yıllarda Avrupa, kıta üzerinde asılı duran savaş tehdidiyle nükleer süper güçler arasındaki çatışmanın odak noktası haline gelmişti.

Görüşmelerde bulunan kişilerin aktardığına göre Ruslar, Abu Dabi’de o döneme ait ayrı ABD ve Sovyet etki alanlarının ve bu düzenlemeye eşlik eden iletişim ile mutabakatların aslında çatışma riskini azalttığını savundu. Moskova’nın bu argümanla ne kadar yol alabileceği ise henüz belirsiz.

Adının açıklanmaması kaydıyla konuşan bir ABD’li yetkili, Witkoff ve Kushner’in Ruslara, ülkelerinin Doğu ve Orta Avrupa’nın büyük bölümünde NATO’nun askeri faaliyetlerinin çoğunu sona erdirecek yeni bir anlaşma talep ettiği Aralık 2021’den bu yana çok şeyin değiştiğini söylediklerini belirtti. Yetkiliye göre Amerikalılar, Rusları geleceğe bakmaya çağırdı ve Trump’ın temsilcilerinin Rusya’nın gerilimi azaltmaya yönelik somut adımlarını içerecek yeni tekliflere açık olduğunu ifade etti. Putin’in bir sözcüsü ise konuya ilişkin yorum yapmayı reddetti.

Trump’ın temsilcileri şimdi Avrupa ve Ukrayna’yı devre dışı bırakarak Putin ile kapsamlı bir anlaşma yapacakları yönündeki korkuları yatıştırmaya çalışıyor. Abu Dabi toplantısının ardından Kushner ve Witkoff, perşembe günü Putin ile görüşmek üzere Moskova’ya gitti.

Görüşmenin kameralara açık bölümünde Kushner, Putin’e Rusya, Ukrayna, Avrupa ve ABD’nin “uzun vadeli güvenlik” konularında şimdiden ilerleme kaydettiğini söyledi. Ancak Putin’in dış politika danışmanı Yuri Uşakov toplantı sonrası gazetecilere yaptığı açıklamada, Putin’in Amerikalılara Rusya’nın 2021’deki NATO’nun geri çekilmesi teklifinin hala “bölünmez bir güvenlik mimarisinin temel direklerine ilişkin vizyonumuzu yansıttığını” söylediğini aktardı.

ABD’li temsilciler Moskova’dan perşembe günü Dublin’e geçerek Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenski’ye bilgi verdi. Kushner daha sonra, “Avrupalılar masada olmadan bu anlaşmayı sonuçlandıramayız” dedi.

Ancak Rusya’nın bu hafta Avrupa güvenliği konusundaki açılış pozisyonunun beş yıl öncesinden neredeyse hiç değişmemiş olması, Putin’in savaşı bitirmesini sağlayacak bir uzlaşma bulmanın ne denli zor olduğunu gözler önüne seriyor.

Rusya’nın tutumunu ortaya koyan bu haftaki belgede antet veya imza bulunmuyor; diplomatik dilde bir tarafın görüşlerini gayriresmi olarak ortaya koymak amacıyla hazırlanan bir “tutum belgesi” (non-paper) niteliği taşıyor. Rusya’nın Aralık 2021 taleplerini yineleyen belgede, NATO ülkelerinin ittifakın daha fazla genişlemesini ve Ukrayna ile “Doğu Avrupa,Güney Kafkasya ve Orta Asya’daki diğer yerlerdeki her türlü askeri faaliyeti” dışlaması gerektiği belirtiliyor.

Belge, Putin’in bazı tutumlarında dozu daha da artırdığını gösteriyor. 2021’de Rusya, NATO’nun Avrupa’daki ABD müttefiklerinin Amerikan nükleer silahlarının korumasından yararlanmasına uzun süredir olanak tanıyan “nükleer paylaşım” düzenlemelerinden vazgeçmesini istemişti. Şimdi ise belge, Rusya’nın Fransa ve İngiltere’den de —kısmen Trump’ın NATO’nun yardımına gelme konusundaki istekliliğine dair endişeler nedeniyle geçen yıl Avrupa’da aktif olarak tartışılan bir kavram olan— diğer Avrupa ülkelerini korumak için nükleer silahlarını kullanma ihtimalini dışlamalarını istediğini ortaya koyuyor.

Belge ayrıca Ukrayna’ya yapılan yardımları kesmeyi hedefliyor ve “Ukrayna’ya her türlü Batılı silah, askeri teçhizat ve ürün tedarikinin sona erdirilmesini” öngörüyor. Belgeye göre Rusya, Ukrayna’nın Avrupa Birliği’ne katılımını ancak bloğun ortak savunma politikasına katılmaması şartıyla onaylayacak.

Ve işgal öncesindeki 2021 taleplerini yansıtan belge, Rusya’nın NATO’dan birliklerini ve üslerini Orta ve Doğu Avrupa’ya genişlemeye başlamadan önceki 1997 sınırlarına çekmesini istediğini belirtiyor; bu adım, Polonya ve eski Sovyet Baltık ülkeleri olan Estonya, Letonya ve Litvanya gibi ittifakın en savunmasız üyelerinin kendilerini savunma kabiliyetini zayıflatacak nitelikte.

Avrupa’dan Sert Tepkiler ve “Masada Olma” Talebi

Son günlerde Rusya’nın sert tutumuna dair haberlerin Abu Dabi’den sızmasıyla birlikte, bazı Avrupalı liderler bu şartları tartışmaya bile kapalı bularak hızla reddetti. Polonya Başbakanı Donald Tusk perşembe günü yaptığı açıklamada,”Rusya’nın koşullarını kabul etmek Polonya’nın güvenliğine doğrudan bir tehdit anlamına gelir” dedi. Dublin’de konuşan Tusk, “Bunların sadece Ukrayna için değil, her şeyden önce Avrupa ve kesinlikle Polonya gibi ülkeler için kabul edilemez olduğu açıktır” ifadelerini kullandı.

Abu Dabi’deki görüşmelere ABD’nin Avrupa’daki en üst düzey askeri komutanı ve aynı zamanda NATO’nun kıdemli komutanı olan General Alexus G. Grynkewich de katıldı. Odadaki iki kişinin aktardığına göre General Grynkewich,görüşmeler sırasında Rus yetkililerle hararetli bir tartışmaya girerek Rusları Avrupa’daki endişelerini açıklamaya zorladı.General Grynkewich’in sözcüsü Yüzbaşı Arlo Abrahamson, generalin ABD liderliğine askeri tavsiyelerde bulunmak üzere ABD Avrupa Komutanlığı başkanı sıfatıyla görüşmelere katıldığını belirtti, ancak müzakerelerin hassasiyeti nedeniyle yorum yapmaktan kaçındı.

Rusya’nın yeniden canlanan bu talepleri, Witkoff ve Kushner’in son aylarda Trump’ın Ukrayna’daki savaşı bitirme vaadini yerine getirmek için başlattıkları yeni hamleyle eş zamanlı olarak gündeme geldi. Bu süreçte temsilciler, Rusya ile olası ticari anlaşmalar hakkındaki görüşmeleri derinleştirdi ve Putin’in yeni bir Avrupa “güvenlik mimarisi” müzakere etme yönündeki uzun süreli çabalarına dahil olmaya karar verdi.

Daha önce Ukrayna’nın destekçileri, Rusya ile bu tür müzakereleri ancak işgali sona erdirdikten sonra yapmaya istekli olduklarını söylemişti. Ancak koşullar değişti. Lüksemburg Başbakanı Luc Frieden bir röportajda, Amerikalıların Ruslar ve Ukraynalılarla birlikte konuşmasının “doğal” olduğunu belirtti. Ancak Frieden sözlerini şöyle sürdürdü: “Fakat aynı zamanda Avrupa’nın geleceği hakkında da konuşuyorlar. Biz de diyoruz ki; ‘Biz masada olmadan Avrupa’nın geleceği hakkında konuşamazsınız.'”

Avrupa Masaya Oturuyor Ama Tek İsim Yerine Altı Temsilci Seçti

Avrupalı liderler, Rusya’nın Ukrayna’daki savaşını sona erdirmeye yönelik müzakerelerin kıyısında aylarca masada bir sandalye kapmayı bekledi. Bu hafta bir koltuk alacaklarını öğrendiler ve tek yapmaları gereken o sandalyeye hangi yetkilinin oturacağına karar vermekti.

Bunun yerine altı kişide karar kıldılar.

Avrupa Birliği liderleri cuma günü Dublin’de, AB’nin liderlik organları olan Avrupa Konseyi ve Avrupa Komisyonu’ndan birer temsilcinin yanı sıra büyük ülkelerden oluşan bir grubu —İngiltere, Fransa, Almanya, Polonya ve İtalya— görevlendirme kararı aldı.

Bir bakıma bu kalabalık tercih, Amerikalıların kıtanın kararsızlığına yönelik yaptığı alaycı yorumları haklı çıkarır nitelikte: Başkan Trump’ın damadı ve ABD temsilcisi Jared Kushner bu hafta başında, “Avrupa kendi adına konuşacak tek bir kişi belirleyebilseydi, bu Rusları onları müzakereye dahil etmeye ikna etmekten daha büyük bir başarı olurdu” demişti.

Avrupa’nın tek bir müzakereci seçememesi, bölünmüşlüğünün etkisini azaltacağı ihtimalini açık bırakıyor. Yine de Avrupalılar, birçok ulustan oluşan bir demokrasi olduklarının ve pek çok sesin temsil edilmesi gerektiğinin altını çizdiler.

Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen, “Bizi kimin temsil edeceğine biz karar veririz ve bugün yaptığımız da budur” dedi.

Avrupa Birliği’nin siyasi liderlik organının başkanı António Costa ise cuma günü düzenlediği basın toplantısında Amerika’nın kendisinin bile iki temsilcisi olduğuna dikkat çekerek, “Bir ekip olarak çalışmamız gerekiyor” ifadelerini kullandı.