Dört bin yıllık diskin sırrı: Aslında oyundan ibaretmiş

1908 yılında İtalyan arkeolog Luigi Pernier, Girit Adası’ndaki Phaistos Sarayı’nın kalıntıları arasında çamurlu bir disk bulduğunda insanlık tarihinin en büyük şifrelerinden birini tuttuğunun farkında değildi. Bugün Heraklion Arkeoloji Müzesi’nde sergilenen ve “Phaistos Diski” olarak bilinen bu nesne 100 yılı aşkın süredir bilim insanlarının uykularını kaçırmaya devam ediyor.

Peki, yaklaşık 16 santimetre çapındaki bu kilden diski bu kadar gizemli kılan ne?

Diskin üzerinde dıştan içe doğru spiral bir hat izleyen toplam 241 sembol bulunuyor. Bu semboller insan figürleri, hayvanlar, silahlar ve gizemli nesnelerden oluşan 45 farklı karakterden meydana geliyor.

Linguistler (dil bilimciler) için asıl kafa karıştırıcı olan şu: 45 karakter, standart bir alfabe (20-30 harf) için çok fazla. Resim yazıları veya hiyeroglifler (yüzlerce karakter) içinse çok az.

Bazı araştırmacılar diskteki sembollerin belirli bir ritimle tekrar etmesinden yola çıkarak bunun antik bir şiir, dini bir ilahi ya da büyü tekerlemesi olabileceğini düşünüyordu. Diskin A yüzündeki kelimelerin benzer işaretlerle başlaması, B yüzündekilerin ise benzer işaretlerle bitmesi antik bir “kafiye” düzenine işaret ediyor olabilirdi.

Phaistos Diski’nin en büyüleyici yanlarından biri de üretim tekniği. Üzerindeki semboller kile elle kazınmamış; her biri için özel olarak üretilmiş mühürler (damgalar) yumuşak kile bastırılmış.

Uzmanlar buna “kör baskı” (blind printing) adını verdi. Yani Gutenberg’in matbaayı icat etmesinden binlerce yıl önce Minoan medeniyeti bir anlamda tipografi ilkesini kullanmıştı!

Disk aslında fırınlanmamıştı. Günümüze ulaşmasını sağlayan sarayda çıkan ve medeniyeti yok eden devasa yangınlar (Santorini patlaması veya Miken istilası) oldu. Yangının ısısı kil diski pişirerek onu binlerce yıl boyunca koruyacak bir zırha dönüştürdü.

Yıllardır süren “Kutsal metin mi, şiir mi” tartışmalarına son dönemde üstünde birçok uzmanın anlaştığı çok çarpıcı bir halka eklendi. Yakın zamanda yayımlanan yeni bir akademik ön çalışma diski tamamen farklı bir gözle inceledi: Bu bir kutu oyunu olabilirdi!

Diskin üzerindeki spiral hat ve sembollerin dizilimi tıpkı modern masa oyunlarındaki ilerleme rotalarını andırıyor çünkü. Araştırmacılara göre diskin fırınlanmamış, ham kilden yapılmış olması da onun aslında piyasaya sürülmemiş ya da saklanmış bir oyun prototipi olduğunu gösteriyor. Uzmanlar diskin bir oyun olduğu konusunda şimdi neredeyse tamamen emin.

4000 yıl önce Girit’teki bir saray odasında unutulan Phaistos Diski kayıp bir şiir, kutsal bir ilahi ya da kuralları zamana karışmış bir eğlence aracı… Hangisi olursa olsun insanlığın ortak hafızasındaki en büyüleyici bulmacalardan biri olmayı sürdürüyor.