Yalancıyı bir bakışta tanırım: Yanlış, bir de kulağınıza sorun

 Birinin yalan söylediğini gösteren çeşitli işaretler vardır ve bunları nereden bildiğimizi pek bilmeyiz ama biri yalan söylediğinde anlayabiliriz. Peki karşınızdakini sadece dinlediğinizde, yani gözlerinizi kapatıp sesine odaklandığınızda yalanını daha kolay tespit edebileceğinizi söylesek?

Yalanı tespit etme konusunda çok az kişinin bildiği bir yöntem var; bu yöntemi öğrenmek için önce gözlerinizi kapatmanız gerekiyor. Çünkü gözleriniz kapalı olduğunda yalanı anlama beceriniz iki kat artıyor.

Çünkü yalan söylediğimizde sesimiz birden değişiverir. Çünkü adrenalin patlaması yaşadığımızda “savaş ya da sıvış” tepkimiz gırtlağımızın etrafındaki kasları tetikler, bu da sesimizin tizleştirir ve titretir. Hatta fark ettiyseniz sevdiğimiz birinin telefonuna cevap verirken sesimiz yumuşar ve derinleşir. Birisi yalan söylediğinde ise, konuşmasının ritmi ve tonlaması değişir. Ve garip bir şekilde, bu kişiyi sadece duyduğunuzda sesindeki bozulmayı neredeyse iki kat daha kolay fark edersiniz.

Sesimiz her cümlemizde bize dair çok fazla bilgi verir ve insanlar bu ince detayları anlamlandırmada son derece başarılıdır. Peki seslerimiz tam olarak neyi açığa çıkarıyor ve beynimiz bu bilgileri nasıl işliyor?

Öncelikle, insanların sadece birkaç kelimeden bilgi çıkarma becerisinin çok iyi olduğuna değinelim. Çünkü sesimiz fiziksel yapımızdan çok etkileniyor. University College London Bilişsel Nörobilim Enstitüsü Direktörü Prof. Sophie Scott bu durumla ilgili değerlendirmesinde, “Sesler birer enstrümandır ve fiziksel doğamızı yansıtırlar. Mesela bir ukulele, bir gitar ve bir kemanı düşünelim; bu enstrümanların sesleri yapıldıkları malzemeyle, tel sayısıyla ve onları nasıl çaldığınızla ilgilidir. Sesimiz için de bunun aynısı geçerli” demekte.

Mesela uzun boylu insanların ses yolları daha uzun olur ve bu nedenle uzun boylu kişiler daha düşük frekanslı ses yolu rezonansları üretiyor. Erkek sesi de genellikle kadın sesinden yaklaşık bir oktav daha kalın. Yaşlandıkça gırtlaktaki kıkırdak da sertleşebilir, bu da sesimizin daha boğuk veya zayıf olmasına yol açar. İlginçtir ki bu etki nedeniyle kadınların sesi yaşlandıkça daha da kalınlaşabilirken erkeklerin sesi de tizleşebilir.

Sesimiz gülümsediğimizi bile belli eder, çünkü gülümserken ağzımızın şekli ve sesimizin akustik özellikleri değişir; böylece daha sıcak, daha parlak ve daha tiz bir ton ortaya çıkar. Hatta araştırmalar, kadınların seslerinin yumurtlama dönemi öncesinde ve sırasında tizleştiğini bile gösteriyor; çünkü gırtlak, vücuttaki östrojen miktarına bir çeşit tepki veriyor.

Sesteki bu bilgileri genellikle bilinçaltı düzeyinde algılıyoruz. Scott “Örneğin, birinin hasta olup olmadığını sesinden çok iyi anlarız. Çünkü ses telleri iltihaplanır ve farklı şekilde titreşir” demekte.

Seslerden başka çıkarımlar da yaparız. Scott “Birinin aksanından nereli olduğunu anlayabilir ve genellikle sosyoekonomik durumu hakkında değerlendirmeler yapabiliriz” diyor. Gerçi sesimizin bu özellikleri de değişebilir. Mesela, birinin konuşmasında ünlülere has yayık tonlar duyarsanız, televizyonda neler izlediğine dair tahminde bulunabilirsiniz. Scott, “Seslere özenilebilir” diyor ve ekliyor:

“Burada, iş yerimizde karizmatik bir iş arkadaşımız vardı ve herkes birden onun gibi konuşmaya başladı. Sesinizi konuştuğunuz kişiye göre de değiştirirsiniz.”

Kişilerin konuşma şekline veya aksanına dair değerlendirmeleri şaşırtıcı derecede hızlı yaparız. Essex Üniversitesi Bilim ve Tıp Fakültesi Dekanı Prof. Dr. Silke Paulmann “Birinin konuşmasını duyduğumuzda, beynimiz seslerden aldığı ipuçlarını bir göz açıp kırpma süresi içinde, yani 200 milisaniyede değerlendirir” diyor. Paulmann sözlerini şöyle sürdürüyor:

“Biz kelimeleri veya anlamı tam olarak işlemeden önce beynimiz çoktan analize başlar. Çeşitli çalışmalar dinleyen kişilerin duygular, motivasyonlar, bağlılık veya tutum hakkındaki ipuçlarını yakaladığını göstermiştir. Bir göz kırpma süresi içinde birinin sıcak mı soğuk mu, sakin mi stresli mi, pozitif mi negatif mi olduğunu duyabiliriz.”

Bu özelliklerimiz milyonlarca yıl içinde gelişti. Maymundan homo sapiens’e geçişin temel unsurlarından biri olan ve yüzeysel olarak basit görünen konuşma ve dinleme süreci, aslında muazzam derecede karmaşık bir süreç. Dinleme, tehlikeyi tespit etmeye yönelik savunmacı bir mekanizma iken, karmaşık dile sahip hayati bir iletişim aracına doğru evrimleştikçe ses yapılarımız, kulaklarımız ve beynimiz de evrimleşmek zorunda kaldı. Ses çıkarmak için ses yapılarımız, bunları duymak için kulaklarımız ve bu sesleri oluşturup yorumlamak için de beynimiz bu yönde değişti.

Bu süreç muhtemelen 27 milyon yıl kadar önce, atalarımızın ünlü sesler arasındaki farkı idrak etmesiyle başladı. Ancak ilerleme hiç de hızlı olmadı. Kuyruk sokumumuzun kuyruğun kalıntısı olması gibi, kulakların hareket etmesini sağlayan kulak kaslarımızı da hâlâ muhafaza ediyoruz. Ancak maalesef kulaklarımızı döndürme yeteneğimizi yaklaşık 25 milyon yıl önce kaybettik. Öte yandan, boğazımızda bulunan ve daha gelişmiş sesleri çıkarmamız için kritik önem taşıyan dil kemiğimiz de “yalnızca” 500 bin yıl kadar önce ortaya çıktı.

Peki bu bilgiler neden önemli, şimdi biraz ona değinelim… Bahsi geçen evrimsel süreç bazı kişisel özellikleri yarattı ama bu süreçte yalancıları tespit etme yeteneğimiz köreldi.

Portsmouth Üniversitesi Uluslararası Araştırma Merkezi’nden Dora Giorgianni insanların yalanları sadece duyabildiklerinde daha iyi tespit ettiğini keşfeden isim. Giorgianni bunun nedenini de insanların bilgi işleme kapasitesinin sınırlı olmasına bağlıyor; yani insanlar aynı anda işitsel ve görsel bilgileri takip etmek zorunda kaldıklarında hem dikkat hem de hafıza aşırı yüklenebiliyor.

Giorgianni’nin bu konuyla ilgili deneylerinde bazı katılımcılar bir şüphelinin sorgulandığı simülasyonu hem sesli hem videolu izlerken diğerleri sadece simülasyonun sesini dinledi. Deneyde sadece sesi dinleyen katılımcılar yalanları tespit etmede yüzde 61,7 oranında başarı yakalarken video izleyenlerde bu oran yüzde 35 oldu.

Giorgianni “Aynı anda görsel detaylar, jest ve mimikler, ses tonu ve söylenenlerin asıl içeriği gibi çok fazla bilgi sunulduğunda, bilişsel sistem sürekli olarak neye odaklanacağını ve neyi görmezden geleceğini seçmek zorunda kalıyor. Bu da hatalı kararlar verme riskini artırıyor” diyor.

Diğer yandan Portsmouth Üniversitesi tarafından pandemi döneminde jürilik yapan kişiler üzerinde yürütülen bir başka araştırmada ise maske takmanın jürinin gerçekle yalanı ayırt etme yeteneğini artırdığı sonucu elde edildi.

Ayrıca, daha hızlı veya yüksek sesle konuşmak gibi yalan söyleme belirtisi olduğunu bildiğimiz bazı ipuçlarının herkeste aynı şekilde görülmediği de bir gerçek. Bu belirtiler aynı zamanda stresin de bir göstergesi olabilir ve stresli olmanız için yalan söylemeniz gerekmez. Giorgianni “Yalan söylendiğini gösteren çok güçlü veya güvenilir tek bir sözel ipucu yoktur” diyor ve sözlerine şöyle devam ediyor:

“Yalanın sözsüz göstergelerine ilişkin yaygın inanışlar genelde yanlış ve ‘Pinokyo burnu’ diye bir şey de yok.”

Sesin yanı sıra yüzdeki kasların hareketlerini, göz takibini ve beyin aktivitesini izleyerek yalanı tespit etmeyi amaçlayan yapay zeka destekli analizler yürüttüğünü ileri süren şirketler mevcut. Ancak konuşma ve dil örneklerinin adli analizi konusunda uzman danışmanlık hizmeti veren ve bilirkişilik yapan Dr. Frederika Holmes ses analizinde sınırlılıkların devam ettiğinin altını çiziyor.

Holmes “Sesler, DNA gibi yaşamımız boyunca değişmeyen ve birbiriyle doğrudan karşılaştırılabilen şeyler değil” diyerek seslerin değişkenliğine işaret ediyor:

“Sesler koşullara göre değişir, bu yüzden kesin bir kanıya varamayız. Benzerlik ve farklılık noktalarını değerlendirir, kanıtın gücüne ilişkin bir sonuca varırız.”

Neticede bir sesi yeterince dikkatli dinlerseniz size bazı sırlar verir ama sesler her şeyi söylemez…