Devlet kimin: Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Temsil, Liyakat ve Ortak Vatandaşlık

Türkiye’de bazı tartışmalar vardır ki nesiller değişse de gündemden düşmez.

Devleti kim yönetiyor?

Devletin gerçek sahibi kim?

Belirli aileler mi?

Belirli şehirler mi?

Belirli etnik, mezhepsel veya ideolojik gruplar mı?

Yoksa devlet, eşit vatandaşların ortak kurumu mu?

Bu sorular yeni değil.

Osmanlı’nın son dönemlerinde de soruluyordu.

Cumhuriyet’in kuruluş yıllarında da tartışılıyordu.

Bugün de farklı biçimlerde karşımıza çıkıyor.

Aslında bu tartışmaların varlığı doğaldır. Çünkü devlet sadece bir yönetim aygıtı değildir. Aynı zamanda aidiyet, temsil, fırsat ve güven meselesidir.

İnsanlar kendilerini devletin içinde gördüklerinde sisteme bağlanırlar. Kendilerini dışlanmış hissettiklerinde ise sorgulamaya başlarlar.

Bu nedenle mesele yalnızca kimin yönettiği değil, herkesin kendisini devletin eşit ortağı olarak hissedip hissetmediğidir.

Osmanlı’nın Aradığı Denge

Osmanlı Devleti bir Türk hanedanı tarafından kuruldu.

Kurucu çekirdeği büyük ölçüde Anadolu’nun Türkmen unsurlarından oluşuyordu.

Ancak küçük bir beylikten üç kıtaya yayılan bir imparatorluğa dönüştükçe devletin yönetim anlayışı da değişmek zorunda kaldı.

Balkanlar’dan Yemen’e, Kırım’dan Cezayir’e uzanan geniş bir coğrafya yalnızca etnik kimlik temelinde yönetilemezdi.

Bu nedenle Osmanlı zamanla sadakati, hizmeti ve devletin devamlılığını önceleyen karmaşık bir yönetim modeli geliştirdi.

Sarayda, orduda ve bürokraside imparatorluğun farklı bölgelerinden gelen insanlar görev aldı.

Bu sistem kusursuz değildi.

Zaman zaman dışlayıcı uygulamalar, ayrıcalıklı çevreler ve güç mücadeleleri yaşandı.

Ancak temel hedef farklı toplulukları aynı siyasi çatı altında tutabilmekti.

Cumhuriyet’in Büyük Tercihi

Cumhuriyet çok farklı bir tarihsel ortamda doğdu.

İmparatorluğun yerini ulus-devlet alıyordu.

Yeni devletin önündeki en büyük görev ortak bir siyasi aidiyet oluşturmaktı.

Bu nedenle Cumhuriyet kendisini esas olarak vatandaşlık bağı üzerinden tanımladı.

Amaç insanların hangi kökenden geldiklerinden çok aynı devletin eşit vatandaşları olarak ortak bir gelecek kurabilmeleriydi.

Elbette uygulamada eksiklikler, hatalar ve tartışmalar yaşandı.

Hiçbir ulus-devlet kusursuz bir şekilde inşa edilmedi.

Ancak Cumhuriyet’in temel hedefi ortak vatandaşlık temelinde birleşmiş güçlü bir siyasi topluluk oluşturmaktı.

Devlet Hiçbir Grubun Tekeline Bırakılamaz

Burada çok önemli bir ilke vardır.

Devletin kapıları herkese açık olmalıdır.

Ancak devlet hiçbir grubun tekeline de bırakılamaz.

Ne etnik köken temelinde.

Ne mezhep temelinde.

Ne dini aidiyet temelinde.

Ne hemşerilik ilişkileri temelinde.

Ne de ideolojik yakınlık temelinde.

Kamu yönetiminde, güvenlik kurumlarında, silahlı kuvvetlerde, yargıda, akademide ve ekonomik karar alma mekanizmalarında toplumun tüm kesimlerinin kendisini temsil edilmiş hissedebilmesi gerekir.

Temsil başka şeydir.

Hakimiyet başka şeydir.

Bir grubun görünür olması doğal ve sağlıklıdır.

Ancak herhangi bir grubun devleti kendi doğal nüfuz alanı gibi görmesi hem kurumsal kaliteyi hem de toplumsal güveni zedeler.

Modern devlet anlayışında esas olan ortak vatandaşlıktır.

Devletin sahibi belirli bir grup değil, hukuk önünde eşit olan bütün vatandaşlardır.

Asıl Mesele Kimlik Değil Liyakattir

Bugün Türkiye’nin önündeki temel sorun etnik köken tartışmaları değildir.

Asıl mesele liyakat, fırsat eşitliği ve kurumsal kalitedir.

Anadolu’nun herhangi bir kasabasında doğan yetenekli bir genç; iyi eğitim alabiliyor mu?

Kamu yönetiminde yükselebiliyor mu?

Silahlı kuvvetlerde, diplomaside, akademide veya özel sektörde önüne fırsatlar çıkabiliyor mu?

Devlet kademelerinde yükselmenin yolu yetenek ve çalışkanlıktan mı geçiyor, yoksa ilişki ağlarından mı?

Asıl cevaplanması gereken soru budur.

Çünkü güçlü devletler insan kaynağını toplumun tamamından devşirebilen devletlerdir.

Kendilerini dar çevrelere mahkum eden devletler ise zamanla zayıflamaya başlarlar.

Dünyanın Ortak Tecrübesi

Bu durum sadece Türkiye’ye özgü değildir.

Amerika’nın Ivy League çevreleri vardır.

Fransa’nın büyük devlet okulları vardır.

İngiltere’nin Oxbridge ağı vardır.

Çin’in Parti kadroları vardır.

Rusya’nın güvenlik bürokrasisi vardır.

Her ülkede elit yapılar oluşur.

Sorun elitlerin varlığı değildir.

Sorun bu yapıların kapalı devrelere dönüşmesidir.

Toplumdan kopan, kendi içine kapanan ve kendisini sorgulanamaz gören elitler zamanla hem kurumları hem de devlet kapasitesini zayıflatırlar.

Tarih bunun örnekleriyle doludur.

Türkiye’nin Önündeki Fırsat

Türkiye genç nüfusu, girişimcilik kapasitesi, gelişmiş sanayi altyapısı, savunma sanayii başarısı, enerji koridorları üzerindeki konumu ve güçlü devlet geleneğiyle önemli avantajlara sahiptir.

Ancak bu potansiyelin tam anlamıyla kullanılabilmesi için her vatandaşın sisteme aidiyet hissetmesi gerekir.

İnsanlar devletin belirli grupların değil, kendilerinin de devleti olduğuna inanmalıdır.

Çünkü aidiyet duygusu olmayan yerde güven oluşmaz.

Güven olmayan yerde yatırım olmaz.

Yatırım olmayan yerde kalkınma olmaz.

Devlet Hepimizin Ortak Emaneti

Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan tecrübemizin verdiği en önemli ders şudur:

Kalıcı başarıyı sağlayan unsur etnik köken değildir.

Mezhep değildir.

Hemşerilik değildir.

Ayrıcalıklı çevreler değildir.

Kalıcı başarıyı sağlayan unsur güçlü kurumlar, liyakatli kadrolar, hukukun üstünlüğü ve ortak vatandaşlık duygusudur.

Türkiye’nin ihtiyacı yeni ayrışmalar üretmek değil, herkesin kendisini eşit hissedeceği kapsayıcı bir devlet anlayışını güçlendirmektir.

Çünkü devlet ne bir ailenin, ne bir sınıfın, ne bir bölgenin, ne bir cemaatin, ne de herhangi bir etnik grubun devletidir.

Devlet, seksen beş milyon vatandaşın ortak evidir.

Ve güçlü Türkiye ancak bütün vatandaşlarının potansiyelini harekete geçirebildiği ölçüde güçlü olacaktır.