Osmanlı’nın Unutulan Trajedisi ve Türkiye İçin Stratejik Dersler

Tarih bazen milletlere acımasız dersler verir.

Bu derslerin en çarpıcılarından biri de Balkan Harbi’dir.

1912 sonbaharında başlayan savaş, çoğu zaman kaybedilen topraklar ve askerî yenilgi üzerinden anlatılır. Oysa Balkan Harbi yalnızca bir savaş değildir. Bir devletin gücünü hangi temeller üzerinde inşa ettiğini ve o temeller aşındığında en büyük imparatorlukların bile ne kadar hızlı sarsılabileceğini gösteren tarihî bir laboratuvardır.

Bugün sıkça kullanılan bir ifade vardır:

“Yüzyıllarda kazanılan topraklar birkaç ayda kaybedildi.”

Gerçekten de Osmanlı Devleti Balkanlar’a bir yılda girmedi.

Edirne’nin fethinden Bosna’nın alınmasına, Kosova’dan Makedonya’ya kadar uzanan hâkimiyet yaklaşık bir buçuk asırlık askerî, siyasi, ekonomik ve kültürel bir sürecin sonucunda kurulmuştu. Altı-yedi padişah dönemine yayılan bu uzun tarihsel yürüyüş, yalnızca fetihlerden ibaret değildi; şehirlerin inşası, ticaret yollarının kurulması, nüfus hareketleri ve yeni bir düzenin tesis edilmesiyle şekillenmişti.

Ne var ki nesiller boyunca inşa edilen bu düzen, 1912 sonbaharında başlayan Balkan Harbi ile birkaç ay içinde çöktü.

Fakat gerçekte Balkanlar bir yılda kaybedilmedi.

Onlarca yıllık ihmalin faturası bir yılda ödendi.

Kaybedilen Sadece Toprak Değildi

Balkan Harbi’nin bilançosu yalnızca haritalarda görülen sınır değişikliklerinden ibaret değildir.

Yaklaşık 167 bin kilometrekarelik bir coğrafya kaybedildi.

Ancak asıl kayıp insanlarda yaşandı.

Yüz binlerce insan hayatını kaybetti.

Milyonlarca insan doğduğu topraklardan koparıldı.

Aileler dağıldı.

Şehirler boşaldı.

Köyler yok oldu.

Bugün Türkiye’nin dört bir yanında yaşayan milyonlarca vatandaşımızın aile hikâyesi Selanik’te, Kavala’da, Üsküp’te, Manastır’da, Filibe’de veya Deliorman’da başlar.

Cumhuriyet Türkiye’sinin toplumsal dokusunu şekillendiren en büyük nüfus hareketlerinden biri işte bu göçlerdir.

Ancak ilginç olan şudur:

Türklerin ve Balkan Müslümanlarının yaşadığı bu büyük trajedi dünya tarihinin ortak hafızasında yeterince yer bulamamıştır.

Birçok millet yaşadığı tarihî acıları uluslararası hafızaya taşımayı başarmıştır.

Biz ise çoğu zaman yaşadığımızı içimizde tutmayı tercih ettik.

Muhacirler dünyanın dikkatini çekmeye çalışmadılar.

Yeni bir hayat kurmaya çalıştılar.

Şikâyet etmek yerine üretmeyi seçtiler.

Geçmişe takılıp kalmak yerine çocuklarını okutmayı tercih ettiler.

Bu yüzden Balkan Harbi’nin acıları devlet arşivlerinden çok aile hafızalarında yaşamaya devam etti.

Bu durum yaşananların önemini azaltmaz.

Tam tersine, bugün geçmişi daha soğukkanlı ve daha özgüvenli biçimde yeniden değerlendirmeyi gerekli kılar.

Osmanlı Neden Kaybetti?

Bu soruya verilecek en kolay cevap askerî yetersizliktir.

Ancak en doğru cevap bu değildir.

Osmanlı Devleti Balkanlar’ı savaş başladığı için kaybetmedi.

Savaş başladığında zaten kaybetmeye başlamıştı.

Birinci sorun devlet kapasitesindeki aşınmaydı.

Merkezî yönetim eski etkinliğini kaybediyordu. Karar alma süreçleri yavaşlamıştı. Kurumlar arasındaki koordinasyon zayıflıyordu.

İkinci sorun siyasî kutuplaşmaydı.

İttihat ve Terakki ile muhalif çevreler arasındaki mücadele devlet enerjisinin önemli bölümünü tüketiyordu. İç çekişmeler dış tehditlerin önüne geçmişti.

Üçüncü sorun ekonomik kırılganlıktı.

Düyun-u Umumiye rejimi altında mali egemenlik büyük ölçüde aşınmıştı. Borçlu devletlerin stratejik hareket alanı daralır.

Dördüncü sorun eğitim ve teknoloji açığıydı.

Avrupa sanayileşiyor, bilimde ilerliyor, üniversitelerini dönüştürüyor ve modern ordular kuruyordu.

Osmanlı ise bu dönüşümün gerisinde kalıyordu.

Beşinci ve belki de en kritik sorun stratejik körlüktü.

İstanbul’da birçok kişi Balkan devletlerinin kendi aralarındaki anlaşmazlıklar nedeniyle ortak hareket edemeyeceğini düşünüyordu.

Oysa Bulgaristan, Sırbistan, Karadağ ve Yunanistan bütün farklılıklarını bir kenara bırakarak ortak hedef doğrultusunda birleştiler.

Osmanlı yönetimi yaklaşan fırtınayı zamanında okuyamadı.

Asıl yenilgi burada başladı.

Çöküş Önce Zihinlerde Başlar

Tarih boyunca devletlerin yükseliş ve düşüşlerini incelediğimizde ortak bir örüntü görürüz.

Devletler önce toprak kaybetmezler.

Önce vizyon kaybederler.

Sonra kurumlarını zayıflatırlar.

Sonra ekonomik rekabet güçlerini kaybederler.

Sonra insan sermayelerini kaybederler.

Haritalar ise yalnızca son aşamayı gösterir.

1912’de yaşanan tam olarak buydu.

Balkan Harbi aslında uzun süredir devam eden bir gerilemenin görünür hale gelmesinden ibaretti.

Bugünün Türkiye’si İçin Dersler

Elbette Türkiye bugün 1912 Osmanlısı değildir.

Bunu söylemek tarihî gerçeklere haksızlık olur.

Türkiye çok daha güçlü bir ekonomiye, daha gelişmiş kurumlara, çok daha yüksek bir savunma kapasitesine ve önemli bir bölgesel etkiye sahiptir.

Ancak tarihî derslerin değeri tam da burada ortaya çıkar.

Çünkü tarih kendisini birebir tekrar etmez.

Fakat benzer hataları farklı biçimlerde tekrar ettirir.

Bugün Türkiye’nin karşı karşıya olduğu meseleler farklıdır.

Kıbrıs’ta yaşanan gelişmeler.

Ege’deki egemenlik tartışmaları.

Doğu Akdeniz’deki enerji ve deniz yetki alanları rekabeti.

Güney sınırlarımızdaki istikrarsızlık.

Küresel güç mücadelesinin bölgemize yansımaları.

Bütün bunlar uzun vadeli devlet aklı gerektiren konulardır.

Bu alanlarda başarı yalnızca askerî güçle sağlanamaz.

Güçlü ekonomi gerekir.

Nitelikli eğitim gerekir.

Teknoloji üretme kapasitesi gerekir.

Güven veren kurumlar gerekir.

Toplumsal birlik gerekir.

Diplomatik itibar gerekir.

Çünkü dışarıdaki mücadelelerin sonucu çoğu zaman içeride belirlenir.

Yeni Balkan Harpleri Nerede Yaşanıyor?

Bugünün dünyasında ülkeler artık yalnızca savaş meydanlarında kaybetmiyor.

Yapay zekâda kaybediyor.

Yarı iletken teknolojilerinde kaybediyor.

Bilimde kaybediyor.

Enerji dönüşümünde kaybediyor.

Nitelikli insanlarını başka ülkelere kaptırarak kaybediyor.

Bir ülke sınırlarını koruyabilir ama rekabet gücünü kaybedebilir.

Bayrağı dalgalanabilir ama teknolojiyi ithal etmek zorunda kalabilir.

Egemenliğini koruyabilir ama başkalarının geliştirdiği sistemlere bağımlı hale gelebilir.

21. yüzyılın Balkan Harpleri işte burada yaşanıyor.

Geçmişe Yas Tutmak Değil, Geleceği İnşa Etmek

Balkan Harbi’nin üzerinden yüz yılı aşkın zaman geçti.

Kaybedilen şehirler geri gelmedi.

Dağılan aileler yeniden birleşmedi.

Ancak o büyük felaketin bıraktığı dersler hâlâ önümüzde duruyor.

Bu nedenle Balkan Harbi’ni yalnızca tarihî bir trajedi olarak görmek eksik olur.

Onu aynı zamanda stratejik bir uyarı olarak okumak gerekir.

Çünkü milletler geçmişin acılarına takılıp kalarak değil, o acıların tekrarını imkânsız hale getirecek kadar güçlü kurumlar, güçlü ekonomi, güçlü eğitim sistemi ve güçlü bir ortak gelecek vizyonu inşa ederek yükselirler.

Ve Balkan Harbi’nin bugün bize bıraktığı en önemli mesaj belki de şudur:

Bir ülke topraklarını kaybetmeden önce geleceğini kaybetmeye başlar. Akıllı milletler bunu haritalar değişmeden fark ederler.