Tartışmayı bilmiyoruz: Fikirle değil insanla kavga ediyoruz

Türkiye’de belki de en fazla eksikliğini hissettiğimiz alanlardan biri sağlıklı tartışma kültürü.

Bu biraz ağır bir genelleme gibi gelebilir. Ama dikkatle bakıldığında, en eğitimli, en deneyimli, en “aklı başında” insanlar arasında bile tartışmanın çoğu zaman doğru zeminde ilerlemediği görülüyor.

Bir görüş ifade ediyorsunuz.

Doğru olabilir, yanlış olabilir. Eksik olabilir, tartışmaya açık olabilir. Ama sonuçta o görüş; kişinin hayat tecrübesinin, dünya algısının, siyasi bakış açısının, okuduklarının, yaşadıklarının ve birikiminin süzülmüş halidir.

Normal şartlarda buna verilecek karşılık da benzer derinlikte olmalıdır.

Fakat bizde çoğu zaman tam tersi oluyor.

İnsanlar uzun uzun düşünüp yazıyor, sentez yapıyor, kişisel deneyimlerini de işin içine katıp bir değerlendirme ortaya koyuyor. Karşılığında ise çoğu zaman birkaç kelimelik etiketler geliyor:

“Abartı.”
“Güzelleme.”
“Yandaş.”
“Karalama.”
“Hep övgü.”
“Hep yergi.”

Ve tartışma daha başlamadan bitiyor.

Çünkü artık fikir konuşulmuyor; fikir sahibine pozisyon biçiliyor.

Kimse Dinlemiyor, Herkes Hazır Cümlesini Bekliyor

Bugün sosyal medyada da aynı sorun var, televizyon ekranlarında da, siyaset dilinde de, aile içinde de, günlük hayatımızda da…

Hatta belki en temel problem tam da burada başlıyor: Bizde sağlıklı tartışma kültürü aile içinde de çok güçlü değil. Karı-koca arasında, çocuklarla ilişkilerde, kardeşler arasında, akrabalar arasında…

Fikir ayrılığı çoğu zaman doğal bir durum olarak değil, kişisel bir meydan okuma gibi algılanıyor.

Bir süre sonra insanlar birbirini anlamaya değil, birbirine üstün gelmeye çalışıyor. Ses yükseliyor, savunma duvarları örülüyor, eski defterler açılıyor. Tartışma bir fikir alışverişi olmaktan çıkıp duygusal hesaplaşmaya dönüşüyor.

Halbuki çocuk ilk tartışma terbiyesini okuldan önce evde öğrenir.

Anne babasının birbirini nasıl dinlediğine, nasıl itiraz ettiğine, öfkesini nasıl yönettiğine bakar.

Eğer evde sürekli bağırarak, küçümseyerek, susturarak iletişim kuruluyorsa, toplumun geri kalanında daha farklı bir tartışma kültürü oluşmasını beklemek de kolay değildir.

Televizyon tartışma programlarını izlediğinizde bunu çok net görüyorsunuz. İnsanlar karşı tarafı dinlemek için değil, kendi ezberledikleri cümleyi ilk fırsatta söylemek için bekliyorlar.

Bazen verilen cevapla sorulan soru arasında kilometrelerce mesafe oluyor.

“Ne alaka?” diyorsunuz içinden.

Ama mesele cevap vermek değil zaten; kendi mahallesine mesaj vermek.

Kim daha yüksek sesle konuşursa, kim karşı tarafı daha sert bastırırsa, kim daha keskin görünürse kazandığını düşünüyor.

O yüzden doğrusu ben de televizyon tartışmalarına katılmaktan artık çok hoşlanmıyorum. Görüşlerimi başta söyleyip ayrılmayı tercih ettiğim çok oluyor. Çünkü çoğu zaman gerçek bir fikir alışverişi değil, karşılıklı slogan yarışı yaşanıyor.

OECD’de Öğrendiğim Unutulmaz Ders

Paris’te OECD Sekretaryası’na ilk katıldığım yıllarda, üst düzey yöneticiler için zorunlu bir eğitim programına katılmıştım. Eğitim başlığı şuydu:

“Zor İnsanlarla Nasıl Baş Edilir?”

Programı veren deneyimli İngiliz eğitmenin söylediği bir cümleyi hiç unutmadım:

“Bir tartışmayı asla şahsileştirmeyin. Kişiye değil, konuya ve görüşe odaklanın. Eğer karşınızdaki insanı doğrudan hedef alırsanız, artık fikir tartışması bitmiş olur; yerini duygusal savunma ve çatışma alır.”

Gerçekten de öyledir.

İnsanlar görüşlerinin eleştirilmesine çoğu zaman tahammül edebilirler. Ama kişiliklerinin hedef alındığını hissettikleri anda savunma mekanizmaları devreye girer. Tartışma akıl zemininden çıkar, ego savaşına dönüşür.

Bugün bizim en büyük problemlerimizden biri tam da bu.

Fikir ayrılığı ile kişisel husumeti birbirine karıştırıyoruz.

Sertlik Başka Şeydir, Seviyesizlik Başka

Siyasette de durum çok farklı değil.

Demokratik toplumlarda sert tartışma olur; hatta olmalıdır da. Çünkü siyaset aynı zamanda güç mücadelesidir. Ancak sertlik başka şeydir, hakarete ve peşin mahkûm etmeye dayalı iletişim başka şey.

Bugün siyasi tartışmalarda empati neredeyse tamamen kaybolmuş durumda. Karşı tarafın neden öyle düşündüğünü anlamaya çalışan, onun argümanını hakkıyla teslim edip sonra eleştiren insan sayısı çok azaldı.

Halbuki entelektüel olgunluk biraz da budur:

Katılmadığınız bir görüşü bile önce doğru anlamaya çalışmak.

Daha da ilginci, bu mesele sadece ekranlarda değil günlük hayatımızda da karşımıza çıkıyor.

İki dost sohbet ederken bile bir anda tansiyon yükselebiliyor. Özellikle bazı bölgelerde küçük bir fikir ayrılığı hızla kişisel gerilime, hatta fiziksel şiddete dönüşebiliyor.

Sanki fikir ayrılığı ile kişisel düşmanlık arasındaki sınırı hâlâ tam kurabilmiş değiliz.

Tartışamayan Toplum Ortak Akıl Üretemez

Oysa gelişmiş toplumların en önemli gücü sadece ekonomi, teknoloji ya da askeri kapasite değildir.

Birbirini dinleme kapasitesidir.

Çünkü birbirini dinleyemeyen toplumlar ortak akıl da üretemez.

Peki ne yapmalı?

Bu mesele sadece “nezaket” konusu değil; aynı zamanda bir medeniyet ve gelecek meselesi.

Çünkü tartışmayı bilmeyen toplumlar kutuplaşır. Kutuplaşan toplumlar ise enerjisini üretime değil iç çatışmaya harcar.

Tartışma Adabı İçin Üç Stratejik Tavsiye

1. Çocuklara Konuşmayı Değil, Dinlemeyi de Öğretmeliyiz

Biz çocuklara konuşmayı öğretiyoruz ama dinlemeyi öğretmiyoruz.

Oysa gerçek tartışmanın temeli karşı tarafı sonuna kadar dinleyebilmekten geçer. Söz kesmeden, niyet okumadan, hemen hüküm vermeden…

Dinlemeyi bilmeyen toplumlar ortak akıl geliştiremez.

2. “Katılmıyorum Çünkü…” Diyebilmeyi Yeniden Öğrenmeliyiz

Eleştiriyi slogan olmaktan çıkarmamız gerekiyor.

Bir görüşü reddetmek kolaydır. Asıl zor olan, neden reddettiğini sağlam gerekçelerle anlatabilmektir.

Bir cümlelik yaftalar düşünce üretmez; sadece kutuplaşmayı büyütür.

3. İnsanları Tek Bir Etiketle Mahkûm Etmekten Vazgeçmeliyiz

Bir insan aynı anda bazı konularda size çok yakın, bazı konularda ise tamamen zıt düşünebilir. Bu normaldir.

Ama bizde bir konuda farklı düşününce hemen “bizden” ya da “karşı taraftan” ilan edilme refleksi çok güçlü.

Halbuki hayat bundan çok daha karmaşık.

Gerçek Tartışma Karşı Tarafı Susturmak Değildir

Belki de yeniden öğrenmemiz gereken en temel şey şu:

Tartışmak, kavga etmek değildir.

Karşı tarafı susturmak hiç değildir.

Gerçek tartışma; kendi fikrini savunurken aynı zamanda karşı tarafın düşünme hakkına da saygı gösterebilmektir.

Ve belki de bir toplumun gerçek olgunluğu tam burada başlar.