Olağanüstü bir keşif: Aspendos’un Nehir Tanrısı Eurymedon ile tanışın

Antalya’daki Aspendos antik kentinde yürütülen kazı çalışmalarında, mozaik sanatında oldukça sınırlı sayıda örneğine rastlanan bir nehir tanrısı betimlemesi gün yüzüne çıkarıldı. Milattan sonra 3. yüzyıla ait olan, Tiyatro Caddesi’nde ortaya çıkarılan ve Eurymedon Nehri’ni simgeleyen “Genç Eurymedon” mozaiği yüksek işçilik kalitesi, ayrıntı zenginliği ve nadir ikonografisiyle dikkat çekti. Kültür ve Turizm Bakanı Mehmet Nuri Ersoy “Aspendos’ta gün yüzüne çıkarılan Eurymedon mozaiği bilimsel açıdan büyük önem taşıyor” dedi.

Kültür ve Turizm Bakanlığının Aspendos Antik Kenti’nde sürdürdüğü kazı çalışmalarında önemli bir buluntuya ulaşıldı. Aspendos Akropolisi ile tiyatroyu birbirine bağlayan Tiyatro Caddesi’nin Doğu Meydanı’nda ortaya çıkarılan mozaik sahip olduğu ikonografik özellikleri ve işçilik kalitesiyle Roma Dönemi Anadolu mozaik sanatına ilişkin dikkat çekici veriler sunuyor.

Kültür ve Turizm Bakanı Ersoy, Aspendos’ta yürütülen kazı çalışmalarında gün yüzüne çıkarılan mozaiğin Roma Dönemi Anadolu mozaik sanatına ilişkin önemli veriler sunduğunu belirtti. Tiyatro Caddesi’nde ortaya çıkarılan eserin merkezinde kente hayat veren Eurymedon Nehri’ni simgeleyen “Genç Eurymedon” tasvirinin yer aldığını kaydeden Ersoy mozaiğin sahip olduğu ikonografik özellikler ve işçilik kalitesiyle öne çıktığını ifade etti.

Ersoy: Önemli bilimsel katkı

Bakan Ersoy, sosyal medya hesabından duyurduğu buluntuya ilişkin yaptığı değerlendirmelerde şunları kaydetti:

“Aspendos’ta yürüttüğümüz kazı çalışmalarında, Roma Dönemi Anadolu mozaik sanatına ışık tutacak son derece önemli bir keşfi gün yüzüne çıkardık. Tiyatro Caddesi’nde ortaya çıkarılan mozaiğin merkezinde, kente hayat veren Eurymedon Nehri’ni simgeleyen “Genç Eurymedon” tasviri yer alıyor. Saz yaprakları, amphora ve figürleriyle zenginleşen bu kompozisyon; suyun, bereketin ve yaşamın simgesel anlatımını yansıtıyor. Küçük tesseralarla oluşturulan renk geçişleri, ayrıntı zenginliği ve yüksek işçilik kalitesiyle dikkat çeken eser, mozaik sanatında oldukça nadir rastlanan nehir tanrısı betimlemelerinden biri olmasıyla da ayrı bir önem taşıyor. Bu keşif, yalnızca Aspendos’un sanatsal zenginliğini ortaya koymakla kalmıyor; Roma Dönemi Anadolu mozaik sanatına ilişkin önemli bilimsel veriler de sunuyor. Bakanlığımız Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğünün değerli uzmanlarına, kazı ekibimize ve emeği geçen herkese teşekkür ediyorum.”

Aspendos Akropolisi ile Tiyatro’yu birbirine bağlayan Tiyatro Caddesi’nin Doğu Meydanı’nda yürütülen çalışmalarda, meydan ile Doğu Sur Duvarları arasında yaklaşık 6 x 25 metre ölçülerinde mozaikli bir mimari yapı ortaya çıkarıldı.

Keşif, kentin akropolünü tiyatroya bağlayan Tiyatro Caddesi’nin Doğu Meydanı’nda yapıldı. Buradaki çalışmalar, meydan ile doğu sur duvarları arasında yaklaşık 6 x 25 metre boyutlarında mozaik döşemeli bir mimari yapıyı ortaya çıkardı. İlk değerlendirmelere göre yapı, MS 3. yüzyılın başlarında bir havuz olarak inşa edildi. Şimdiye dek kazısı tamamlanan yaklaşık 6 x 7,5 metrelik bölümde açığa çıkarılan mozaik döşemenin, henüz kazılmamış alanlarda da sürdüğü anlaşılıyor.

Depremden sonra

Yapı tarihinde önemli bir dönüm noktası, MS 262’de bölgeyi vuran depremdi. Tabakaların incelenmesi; yapının bu depremin ardından iç duvarlarla bölünerek farklı mekanlara ayrıldığını gösteriyor. Bu da deprem afetinin ardından toparlanmaya çalışan bir kentte kamusal mekanların yeni işlevsel ihtiyaçlara uyarlanışını gözler önüne seriyor.

Gün yüzüne çıkarılan mozaik taban iki ayrı panodan oluşuyor. Geometrik bezemelerden oluşan ilk pano, merkezindeki figüratif betimin yer aldığı ikinciye giriş işlevi görüyor. İkinci panonun merkezinde “Aspendos Nehir Tanrısı Genç Eurymedon” olarak tanımlanan figür yer alıyor.

Mozaikte nehir tanrısı, başında ve elinde saz yapraklarıyla betimleniyor. Doğanın bereketini ve suyun yaşam veren gücünü simgeleyecek şekilde, içinden su dökülen bir amforaya yaslanmış pozisyonda gösteriliyor. Figüre, nehir içerisinde karşılıklı yüzen balıklar eşlik ediyor. Bu balık figürleri sahneye canlılık kazandırırken su dünyasının zenginliğini de yansıtıyor.

Saz yaprakları, amfora ve balıklarla zenginleşen bu kompozisyon hem dekoratif bir bezeme, hem de nehir-doğa-yaşam üçlüsünün eksiksiz bir alegorisini oluşturuyor.

Eurymedon kim?

Eurymedon (bugünkü Köprüçay), Toros Dağları’nın güneyinden Akdeniz’e ulaşan, Aspendos kentinin ekonomik ve coğrafi belkemiğini oluşturan nehir. Antik dönemde nehir, kente hem tarımsal bereket sağlıyor hem de Aspendos’u içerideki ticaret yollarına bağlıyordu. MÖ 466’da burada gerçekleşen ve Atinalıların Perslere karşı önemli bir zafer kazandığı Eurymedon Muharebesi de bu coğrafyanın stratejik önemine işaret ediyor.

Mozaikteki figür, bu nehrin tanrısallaştırılmış biçimi. Genç yapısıyla, Roma dönemi nehir tanrısı betimlerinde sıkça karşılaşılan yaşlı ve sakallı tipten ayrılıyor. Bu da onu ikonografik açıdan ayrı bir yere koyuyor.

Neden bu kadar nadir?

Roma mozaik sanatında nehir tanrısı betimleri olağanüstü nadir. Yeni belgelenen her örnek, bu mozaikleri sipariş eden toplulukların sanatsal alışkanlıklarını ve dini inançlarını anlamak için değerli bilgiler sunuyor. Aspendos örneğinde merkez motif olarak Eurymedon’un seçilmiş olması rastlantı değil: Nehir yalnızca kentin tarlalarına su ve bereket sağlamakla kalmıyor, aynı zamanda kentin kimliğinin ve refahının da temeli oluyordu.

Mozaikteki teknik incelik, eseri döneminin mozaik üretiminin en üst düzeyine yerleştiriyor. Bu, doğu Akdeniz’de belgelenen en iyi örneklerle karşılaştırılabilir nitelikte. Belirli bezeme motifleri ve renk seçimleri, yakın arkeolojik alanlardaki diğer örneklerle üslupsal ilişkiler kurmaya da olanak verecek. Bu sayede Roma’nın Asia eyaletinde MS 3. yüzyıldaki mozaik üretiminin daha kesin bir haritasının çıkarılması mümkün hale gelebilir.

Yetkililer, mozaik yapısının kazısının önümüzdeki sezonlarda da süreceğini ve eserin koruma ile restorasyon süreçlerinden geçeceğini duyurdu. Eserin nihai sergileme yerinin büyük olasılıkla bölgenin arkeoloji müzesi olacağı belirtildi.