Bütünlüğü görememek

Not: Bu metin, farklı zamanlarda yazılmış bazı yazıların birbirleriyle yaptığı gecikmiş bir sohbet olarak da okunabilir. Metin içinde yer alan bazı cümleler ve düşünceler, daha önce yayımlanmış yazılarımdan alınmış ve burada yeni bir bütünlük içinde yeniden kurulmuştur.

Marshall McLuhan’ın aktardığı eski bir hikâye vardır.

Afrika’da bir köyde eğitici bir film gösterilir. Bir sağlık görevlisinin sivrisineklerle mücadeleyi anlattığı film boyunca verilmek istenen mesaj açıktır. Gösterimden sonra izleyicilere ne gördükleri sorulur.

Cevap şaşırtıcıdır:

“Bir tavuk.”

Daha sonra filmi kare kare incelerler. Gerçekten de bir sahnenin köşesinden bir tavuk geçmiştir. Bir saniyeden kısa süreliğine.

İzleyicilerin aklında kalan tek şey odur.

Bugün bu hikâyeyi ilk duyduğumdaki kadar ilginç buluyorum. Çünkü aradan geçen onlarca yıla rağmen hâlâ aynı şeyi yapıyoruz.

Bir olay oluyor.

Biz tavuğu görüyoruz.

Bir savaş çıkıyor.

Biz tavuğu görüyoruz.

Bir ekonomik kriz yaşanıyor.

Biz tavuğu görüyoruz.

Bir teknoloji hayatımıza giriyor.

Ve çoğu zaman gözümüz bütüne değil, kadrajın köşesinden geçen ayrıntıya takılıyor.

Belki de çağımızın en büyük sorunu bilgi eksikliği değil, aşırı ayrıntı bolluğu.

Her gün binlerce görüntü, yüzlerce başlık ve sayısız yorum önümüzden akıp geçiyor. Hiçbir dönemde bu kadar çok şey görmedik. Ama belki hiçbir dönemde bütünü görmekte bu kadar zorlanmadık.

Çünkü ayrıntı büyüdükçe bütün küçülüyor.

“Asıl dönüm noktası, bize ait olmayan istekleri fark ettiğimiz andır.”

Bugün bu cümleyi başka türlü okuyorum.

Çoğu zaman kendi arzularımızın bile bütününü göremiyoruz. İstediğimiz şeyi görüyoruz ama onu neden istediğimizi göremiyoruz.

Tavuğu görüyoruz.

Filmi göremiyoruz.

“Hayatı yaşamak mı, bir yaşam tarzını sürdürmek mi?”

Modern insanın önemli bir kısmı hayatı değil, hayat hakkında kurulmuş bir görüntüyü yaşamaya çalışıyor.

Çünkü fotoğraf büyüdükçe hayat küçülebiliyor.

Ayrıntı büyüdükçe bütün kaybolabiliyor.

“Dil bir iletişim aracı olmak yanında bir yanılsama aracıdır.”

İnsanlar çoğu zaman birbirlerini dinlemiyor. Birbirlerinin cümlelerindeki tavukları dinliyor.

Bir kelimeye, bir vurguya, bir ifadeye takılıyorlar. Sonra bütün konuşma o ayrıntının altında kayboluyor.

Belki dikkat dağınıklığı dediğimiz şey de yalnızca bireysel bir sorun değildir.

Çağın dünyayı algılama biçimidir.

Dikkatimiz sürekli bir ayrıntıdan diğerine sıçrıyor. Bir düşünce tamamlanmadan başka bir düşünce geliyor. Bir cümle bitmeden başka bir ses araya giriyor.

Bunun bedeli yalnızca verimsizlik değil.

Bütünlüğü kaybetmek.

Çünkü bir şeyi anlamak için ona yeterince uzun süre bakmak gerekir.

Bu yüzden iletişim giderek daha yorucu hâle geliyor. Herkes cevap vermeye hazırlanıyor ama çok az insan anlamaya çalışıyor.

Belki burada son yarım yüzyılın düşünce iklimine dair de bir şey söylemek gerekiyor.

Postmodernizmin en büyük yanılgılarından biri, insana her şeyin aynı anda mümkün olabileceğini düşündürmesiydi.

Hem öyle hem böyle yaşanabileceğini.

Hem köklere bağlı hem bütünüyle köksüz olunabileceğini.

Hem bireyselliğin hem aidiyetin gerilimsiz biçimde sürdürülebileceğini.

Oysa hayat çoğu zaman tercihlerden oluşur.

Her seçim başka bir ihtimalden vazgeçmektir.

Gerçeklik, düşüncelerden daha inatçıdır.

Parçalar çoğaldıkça bütünü kaybediyoruz.

Belki bütünü görmek dediğimiz şey, bütün cevaplara sahip olmak değildir.

Belki yalnızca parçaların tek başına anlam taşımadığını fark etmektir.

Bir insanı bir sözüyle, bir toplumu bir haberiyle, bir dönemi bir tartışmasıyla açıklayamayacağımızı kabul etmektir.

Çünkü hayat çoğu zaman doğrusal değil, örgüseldir.

İpliklerden birini çektiğinizde başka bir yerdeki düğüm de hareket eder.

Biz ise çoğu zaman düğümlere bakarken dokumayı unutuyoruz.

Yaş ilerledikçe insanın dikkatini çeken şeylerden biri şu oluyor:

Hayat aslında olaylardan değil, bağlardan oluşuyor.

Bir insanı anlamak için bir davranışı yetmiyor.

Bir toplumu anlamak için bir haberi okumak yetmiyor.

Her şey görünmeyen ipliklerle birbirine bağlı.

Fakat göz çoğu zaman düğümü görüyor.

Ağı göremiyor.

Belki olgunluk dediğimiz şey de budur.

Her ayrıntının önemli olduğunu bilmek ama hiçbir ayrıntının bütünden daha önemli olmadığını da unutmamak.

Bir tavuğu görebilmek.

Ama filmin tavuk hakkında olmadığını da hatırlayabilmek.

Çünkü hayatın büyük kısmı tam da burada saklıdır.

Gördüğümüz şeylerde değil, onları birbirine bağlayan görünmez ilişkilerde.

Hayat bazen kısa bir anlığına kendisini ele verir.

Parçalar yerlerine oturur.Film yeniden görünür olur.

Ve o zaman insan sessizce fark eder:

Biz aslında hiçbir zaman yalnızca kendimizi yaşamamışızdır.

Başkalarının hikâyeleriyle, hatıralarıyla ve seçimleriyle örülmüş büyük bir bütünün içinde yürümüşüzdür.

Belki de ömrün sonunda geriye kalan şey, gördüğümüz ayrıntılar değil, sonunda sezebildiğimiz bütündür.