Tehlikeli İlişkiler Üzerine… Özel Yaşamdan Siyasete Sinsilik

İnsan istediğini açıkça elde edemediğinde ya da elde etmeye cesaret edemediğinde, amaç ortadan kalkmaz; yalnızca yöntem değişir.

“Sinsilik” bu değişimin adıdır.

Sinsilik, ‘doğrudan saldırmak’ yerine ‘dolaylı yolları’ tercih eder.

‘Yüzleşmek’ yerine konuyu dolaştırır, söylemek yerine ima eder, savaşmak yerine oyun kurar.

Gücünü ‘açıklıktan’ değil ‘belirsizlikten’ alır.

Belirsizliği, mesela ‘muğlak’ ile birlikte bugün ‘zamanın ruhu’ olarak bir formül gibi kabule çalıştıran ‘yalancı teoristlere’ dikkat etmemiz lazım. Neyin peşinde olduklarından emin olabilmek güç.

Bu yüzden ‘sinsilik’ için yalnızca bir ‘karakter kusuru’ diyemeyiz.

Sinsilik, aynı zamanda ‘insanın güçle kurduğu ilişkinin’ bir biçimidir.

Pierre Choderlos de Laclos’nun Tehlikeli İlişkiler romanı, bu ilişkinin edebiyattaki örneklerinin herhalde en önemlisi gibi okunabilir.

Romanın merkezindeki Vikont de Valmont ile Markiz de Merteuil, yalnızca başkalarını aldatan iki aristokrat değildir.

Onlar, ‘gücü dolaylı yollarla kullanmanın’ ustalarıdır.

Onları tehlikeli kişiler yapan da budur.

Roman boyunca neredeyse hiç kimse istediğini açıkça istemez.

Aşk, ‘aşk olarak’ söylenmez; bir ‘stratejiye’ dönüşür.

İntikam, intikam olarak ilan edilmez; bir baştan çıkarma hikâyesinin içine gizlenir.

“Nüfuz”, açık bir talep olarak değil, insanların kararlarını ‘görünmez biçimde yönlendirme becerisi’ olarak ortaya çıkar.

Merteuil’in roman boyunca tekrar tekrar vurguladığı bir düşünce vardır:

“İnsanların önünde başka, kendi içinde başka olmak.”

Onun başarısı yalnızca zekâsından değil, ‘gerçek niyetlerini görünmez kılabilmesi olarak tanımlanabilecek sinsiliğinden’ kaynaklanır.

Nitekim romanın ünlü mektuplarından birinde şöyle der:

“Kendi kendimin eseri olduğumu söyleyebilirim.”

Bu söz ilk bakışta bir özgürleşme ilanı gibi görünür.

Oysa karakterini ‘açıklıkla’ değil ‘maskelerle’ kurmuş bir insanın itirafıdır.

Merteuil’in başarısı kim olduğunu gösterebilmesinde değil, ‘kim olduğunu gizleyebilmesi’ndedir.

Sinsilik, böyle insanlarda geçici bir davranış olmaktan çıkar, kişiliğin ana ilkesine dönüşür.

Bu nedenle Laclos’nun romanında güç, makamdan ya da servetten çok bilgiyle ilişkilidir.

Kim kimi tanıyor? Kim kimin sırrını biliyor? Kim kimin zaafına erişebiliyor?

Sinsi bunları belleğine kaydeder, bu şekilde bir ‘ahlak kusurundan’ çok bir ‘iktidar teknolojisine’ dönüştürür.

Romanın en çarpıcı yanlarından biri de budur.

Valmont ve Merteuil, karşılarındaki insanları kaba kuvvetle değil, ‘onların arzularını kullanarak’ yönetirler.

İnsanları yenmezler; insanların kendilerini yenmelerini sağlarlar.

Bu yüzden roman yalnızca bir aşk ve entrika hikâyesi değildir.

Aynı zamanda bir bakıma modern siyasetin tanımlarından biri gibidir.

Bugün siyasette çoğu mücadele açık cephelerde değil, ‘algılar alanında’ yaşanıyor.

Rakibi doğrudan yenmek yerine ‘güvenilirliğini aşındırmak’, bir iddiayı çürütmek yerine ‘onu savunan kişiyi hedef almak’, gerçek sorunları çözmek yerine ‘dikkatleri başka yöne çevirmek’ aynı mantığın ürünü.

Valmont ile Merteuil’in mektuplar aracılığıyla yürüttüğü oyunlar, günümüzün medya stratejilerine benziyor.

Her iki durumda da belirleyici olan gerçeklikten çok, ‘insanların gerçekliği nasıl algıladığı’.

Laclos’nun yazar dehası burada ortaya çıkar.

Çünkü romanın sonunda kötülük yalnızca mağdurlarını değil, faillerini de tüketir.

Sürekli rol yapanlar, bir süre sonra kendi rollerinin içinde kaybolurlar.

Başkalarını manipüle etmeye alışanlar, sonunda kendi hayatlarının doğal akışını kaybederler.

Sinsilik hayatlarının kendisi olur.

Bu nedenle Tehlikeli İlişkiler yalnızca ‘başkalarına karşı kurulan tuzakların romanı’ değil…

Aynı zamanda insanın kendi karakterine kurduğu tuzakların da romanı.

Bence sinsiliğin en ağır bedeli bu.

Bugün siyasette sıkça karşılaşılan algı operasyonları, görünürde başka şey söylerken başka amaçlar güden söylemler, rakipleri doğrudan tartışmak yerine çevresini kuşatma stratejileri, Laclos’nun romanındaki entrikaların daha büyük ölçekteki yansımaları sanki.

Tehlikeli İlişkiler’i bugün hâlâ güncel kılan şey de budur. Roman bize kötülüğün her zaman açık saldırılarla gelmediğini hatırlatır. Bazen en tehlikeli hamleler dostluk, nezaket, iyi niyet, hatta erdem görünümü altında yapılır. Bu yüzden insanın özel yaşamında da siyasette de sorması gereken ilk soru şudur: Karşımdaki ne söylüyor değil, neyi söylemeyerek elde etmeye çalışıyor?