Dikkat ve Özgürleşme

İnsanlara uzun zamandır aynı çağrı yapılıyor.

“Bildiklerini unut”. “Bildiğinden şaş”. “Ezberlerini boz”. “Kendini yeniden keşfet”.

Bu cümleler ilk anda insana ferahlık veriyor.

Çünkü alışkanlıkların sertliğine karşı bir yumuşama vaadi taşıyor.

İnsan zihninin kapanabileceğini, tekrarın düşünceyi daraltabileceğini hatırlatıyor.

Bu yüzden bu çağrı, çoğu zaman “yenilenmenin, özgürlüğün dili” gibi duyuluyor.

Gerçekten de insan bazen bildiğinden şaşmalı.

Yanıldığını fark etmeli. 

Yeni bir bilgiyle karşılaştığında eski kanaatini bırakabilmeli. 

Düşünce, yerinde sabit kalmamalı.

Ama bu çağrının yanında bir başka gerçek de var.

Günümüz dünyası yalnızca düşüncelerimizi değiştirmemizi istemiyor. 

Dikkatimizi de yönlendiriyor.

Ve asıl kırılma başlıyor.

***

Kime göre bildiğimizden şaşacağız?

Bu soru ister istemez geliyor aklımıza. 

Çünkü değişim çağrısı pek nötr bir yerden gelmiyor.

Bazen “özgürleşme” gibi görünen şey, “başka bir yönlendirme biçimi” oluyor.

Peki deyip, düşüncelerimizi değiştirebiliriz. Beğenilerimizi değiştirebiliriz. Kendimizi yeniden tanımlayabiliriz.

Ama dikkatimize tutulan pusula el değiştirmiyor. 

Ona uyarsak, herkes neye heyecanlandırılıyorsa oraya yöneliyoruz biz de. Herkes nereye bakıyorsa oraya bakıyoruz. Herkes neyi konuşuyorsa onu konuşuyoruz. 

Bu durum ilk bakışta doğal da görünüyor. 

Fakat biraz yakından bakınca başka bir şey ortaya çıkıyor.

Düşünceyi özgür bırakma çağrısı yapan, ama “dikkati daraltan bir düzen” var. 

Bir bakıma yeni hâline, ona sadık müşterileri gibi bizi gene bağlı tutmak istiyor.

İnsan önce bakıyor. Sonra görüyor. Sonra anlam veriyor. Sonra düşünüyor.

Bu sıralama değişmediği sürece, her şeyin başlangıç noktası olarak gene sahip çıkılması gereken dikkat kalıyor.

Bu yüzden soru yavaş yavaş başka bir yere kayıyor.

Gerçekten bildiğimizden mi şaşıyoruz? Yoksa bize gösterilen yerlerin arasında mı hareket ediyoruz?

***

“Dikkat”in ekonomi politiği

Bir zamanlar güç, toprakla ölçülüyordu. Sonra üretimle. Finansla. Sonra bilgiyle.

Bugün ise başka bir şey öne çıkıyor: Dikkat.

Çünkü bilgi artık eksik değil. Aşırı bol. Her yerde ve sürekli akıyor.

Asıl sınırlı olan, bu akışın içinde neye bakacağımıza karar verebilme kapasitesi.

Gün yirmi dört saat. Zihin sınırlı. Odak sınırlı.

Bu yüzden dikkat, “ekonomik bir değer” hâline geliyor.

Artık sistem doğrudan ürün satmıyor.

Bir süre satıyor. Bir bakış (zihinsel tavır) satıyor. Bir duraksama satıyor. Bir ekran başında kalma süresi satıyor.

Sonra bu ‘süre’ alışkanlığa dönüşüyor.

Alışkanlık böylece -pusula sahibine göre- yön değiştiriyor. 

Yön değişimi, fark edilmeden yeni bir gerçeklik kuruyor.

Büyük küresel etkinlikler daima bu dikkat alanının merkezinde yer alıyor.

O yüzden bir futbol turnuvası yalnızca spor değil artık.

Dünya batsa, bir kesimin dikkati ondan kopmuyor.

Şu sıra olduğu gibi.

Aynı anda milyonlarca insanın bakışını tek bir noktada toplama biçimine dönüşüyor. Aynı görüntüye sevinen kalabalıklar. Aynı pozisyona öfkelenen kalabalıklar. Aynı anda aynı yere bakmaya çevrilen zihinler.

Ama sorun burada da başlamıyor.

Sorun, başka yere bakamayanlara “bir alanın yavaşça oluşmasıyla” başlıyor.

Çünkü ‘görünür olan’ büyüdükçe, ‘görünmeyen’ daralıyor.

Zihinlerde ona gittikçe daha, daha, daha da az yer kalıyor.

Bir görüntü her ekranı kapladığında, başka hayatlar geride kalıyor, dertler sessizleşiyor, dertliler yalnız kalıyor.

Bu gündemde uzun süre kaldığında, başka gerçeklikler silikleşiyor.

***

Bize ait olmayan dikkat, bize ait olmayan istekler 

“Dikkat” yalnızca bir yön değil. Aynı zamanda bir başlangıç.

İnsan yalnızca baktığını görmekle kalmıyor.

Zamanla, baktığı onun kişisel dünyası olarak sürsün istiyor.

Bu yüzden dikkat ile arzu arasında görünmez bir bağ var.

René Girard, arzunun doğrudan nesneye değil, başkasına yöneldiğini söyler.

Bir şeyi, başkası istediği için istemek. Bir şeye, bir başkasının bakışı üzerinden değer vermek.

Ona göre, “Arzu” böyle yayılır.

Görünmez bir dolaşım içinde. Taklit yoluyla.

Bugün bu tablo daha da genişlemiş durumda.

Artık yalnızca “istekler” değil, “dikkat” de dolaşımın içinde.

Önce neye bakacağımız belirleniyor. Sonra neyi arzulayacağımız şekilleniyor.   Sonra iş, neyi normal sayacağımıza kadar genişletiliyor. 

Ama bir başka görüşe göre, bir süre sonra o insan kendi hayatını yaşayamaz oluyor.

Kendisine gösterilen hayatlarla kendi hayatını karşılaştırıyor.

Buradan başka bir ayrım ortaya çıkıyor: “Hayat” ile “yaşam tarzı” arasındaki fark.

“Hayat” esasında düzensiz bir süreç. Bazen görünmez olanlar, bazen, sıradan, bazan hiç beklenmeyenler hayat.

“Yaşam Tarzı” ise düzenlenmiş bir görünürlük alanı. 

Nasıl yaşanacağına dair sürekli bir “öneriler sistemi”.

Ne giyileceği. Nerede bulunulacağı. Nasıl görünür olmak gerektiği… 

Hepsi birer öneri.

Bunlar, başlangıçta basit tercihler gibi duran şeyleri zamanla bir sisteme dönüştürüyor.

Birilerine göre bu sistemde, “İnsan yaşamıyor. Kendini gösteriyor.”

***

Ortak gerçekliğin dağılması 

Bir zamanlar insanlar aynı sokaklarda yaşıyordu. Aynı sesleri duyuyordu. Aynı olaylara tanıklık ediyordu. 

Farklı düşünebiliyorlardı ama aynı dünyada yaşadıklarını hissediyorlardı.

Bugün bu his zayıflıyor.

Aynı evde yaşayanlar bile farklı gerçekliklerin içinde olabiliyor.

Birinin gündemi ekran akışıyla şekilleniyor. 

Diğerinin, hayatının ağırlığıyla.

Bu ayrışma, “kuşak meselesi” değil. 

“Görüş meselesi” de değil.

“Dikkat meselesi”.

Çünkü dikkat yön değiştirince gerçeklik de değişiyor.

Yani, ‘aynı olay’ artık yakınında biri için dahi ‘aynı olay’ olmuyor.

Aynı zaman artık aynı zaman değil. 

Ortak zemin gittikçe çözülüyor.

İnsanlar birbirini anlamıyor çünkü aynı şeye bakılmıyor.

Paylaşılan, “Aynı Dünya” değil.

William James “dikkat”i “bilincin özü” olarak tanımlamış. 

Ona göre “Hayatım, dikkat etmeyi seçtiğim şeylerin toplamıdır.” 

Bu Bakış’ta, dikkatin kişiselliğinin kaybı hayatın yönünü kaybetmek anlamına gelir.

Bütün bu tablo yavaş “bir yer değişimi” gibi çalışıyor.

İnsan elbette bir anda değişmiyor.

Her gün küçük bir kaymayla… Bir Bakışla… Bir tercihle… Bir alışkanlıkla değişiyor.

Sonra fark edilmeden başka bir ritme giriliyor.

Önce dikkat gidiyor. Sonra sorulan sorular. Sonra öncelikler.

Sonra yön.

Bu yüzden, mesele yalnızca ‘ne düşündüğümüz’ değil: ‘Neye baktığımız’.

Çünkü Bakış, düşünceden önce geliyor. Düşünceyi kuran yer orası.

Bazen Özgürlük, daha fazla seçenek demek değil ama ‘başka yere bakabilme’ cesareti olabilir insan için.

Kalabalığın baktığı yerde kalmama imkânı… Sessiz kalabilme gücü.

Yıllar önce Simon Kuper, “Futbol asla yalnızca futbol değildir” demişti.

Bu cümle kuşkusuz yalnızca o oyunu anlatmıyor.

Aynı anda milyonlarca insanın bakışını anlatıyor. Sevinci. Öfkeyi. Beklentiyi.

Ve en düşündürücüsü, gözden kaçan şeyi: 

O Yönelmiş Bakış ile görülemeyen şeyleri, uzakta yaşanan hayatları.

İnsan önce kendi hakkı olan dikkatini kaybediyor. 

Sonra kendi sorularını. Sonra kendi dünyasını.

Yeniden başlamak için ille de bazılarının ısrarla bizi yönlendirmeye çalıştığı yeni fikirler mi gerekiyor?

Buna ikna olmuş değilim.

Daha basit bir şey yeterli olabilir diye düşünenlere yakınım:

Bakışı sistemin elinden geri almak.

Çünkü bence de dikkat kendi zihinsel tavrımıza geri döndüğünde, hayatımız yeniden şekillenmeye başlayabilir.

Sonunda belki de şunu fark edebiliriz:

Hakikat hiçbir zaman çok uzakta değildir. Sadece biz başka bir yere bak/tırıl/ıyorduk.

Bana göre, özgürleşmek biraz da, dikkatin yakasını sistemden kurtarmak gibi bir şey…

***

Not:

Kadir İnanır bildiklerini unutarak mı yaşadı?

Belki de yazının başındaki soruya verilebilecek en sade cevap, insanların birkaç gün önce İnanır’ın ardından duyduğu ortak hissin içinde saklı.

Bazı insanlar, kendilerine gösterilen yere bakarak değil, doğru bildikleri yere bakarak yaşarlar.

Kadir İnanır da bildiklerini unutarak değil; bildiklerinden vazgeçmesi gerektiği söylenen zamanlarda bile kendi iç istikametini koruyarak bu dünyadan geçenlerden biri.

“Kime göre bildiğimizden şaşacağız?” sorusunun en sade cevaplarından biri de, belki onun vazgeçmeden taşıdığı anlaşılan bir zihinsel tutum olabilir.

Belki insandan geriye kalan, insanın ne kadar haklı-haksız olduğu değil; hayatın içinde kendisini ne kadar koruyabildiği.

Çünkü zaman fikirleri değiştirebilir.

Şartlar insanı zorlayabilir.

Hayat, insanı hiç hesap etmediği yönlere savurabilir.

İnsan söyledikleriyle değil, yıllar boyunca koruyabildiği duruşuyla hafızalarda kalıyor.

“Duruş”, fikirlerin donması değil; zaman değişse, şartlar ağırlaşsa, hayat insanı başka yönlere çekse bile kendisine yabancılaşmaması.

İnsanın iç istikametini koruyabilmesi.

Galiba hepimizden geriye şöyle veya böyle olarak kalabilecek olan da tam bu.