Bir Ülke İçeriden Nasıl Çökertilir?

Bir ülkeyi çökertmek için mutlaka tanklarla sınırından girmeniz gerekmez.

Tarih bize devletlerin çoğu zaman tek bir darbeyle yıkılmadığını gösteriyor. Zaaflar yıllar, bazen kuşaklar boyunca birikir; sonra bir savaş, ekonomik kriz, toplumsal patlama veya dış müdahale gelir ve zaten içeriden zayıflamış olan yapının ne kadar kırılgan olduğunu ortaya çıkarır.

Roma’yı yalnızca barbar istilaları yıkmadı. Siyasi istikrarsızlık, mali baskılar ve iç mücadeleler imparatorluğun direncini çok daha önceden aşındırmıştı.

Osmanlı İmparatorluğu’nun çözülmesini de yalnızca dış müdahalelerle açıklayamayız. Borçlar, teknolojik gerileme, milliyetçilik hareketleri ve kurumsal zaaflar birbirini besledi.

Sovyetler Birliği de sadece Amerika Soğuk Savaş’ı kazandığı için ortadan kalkmadı. Ekonomik durgunluk, silahlanma yarışının ağır faturası, milliyetçilik ve kendisini yenilemekte zorlanan katı siyasi sistem temelleri içeriden zayıflatmıştı.

Irak ve Libya ise bize daha yakın bir ders verdi: Kurumlar bir lidere veya rejime aşırı bağımlı hale geldiğinde, tepedeki yapının devrilmesi devletin iş yapma kapasitesini de beraberinde sürükleyebilir.

Başka bir ifadeyle çöküş çoğu zaman bir olay değil, uzun bir süreçtir.

Önce insanı hedef alırsınız

Devletler kurumlardan, kurumlar ise insanlardan oluşur.

İnsanın zaafları binlerce yıldır şaşırtıcı ölçüde aynı:

Para, makam, korku, ego, cinsellik, ideoloji ve yükselme hırsı.

İstihbarat servisleri bunu iyi bilir. Rüşvet, şantaj, nüfuz kurma, gizli ilişkiler ve makam vaatleri modern çağın icatları değildir.

Aynı mekanizma şirketlerde de işler. Ticari sırlar ele geçirilir, kilit yöneticiler transfer edilir veya zaaflarından yararlanılır, yönetim içindeki çatlaklar büyütülür.

Ordular da farklı değildir. Profesyonel disiplin ve komuta zincirine sadakat parçalanmaya başladığında envanterinizdeki tankların, uçakların, füzelerin sayısı giderek daha az anlam taşır.

Demek ki milli güvenliğin ilk savunma hattı teknoloji değildir.

İnsanın kalitesi ve karakteridir.

Sonra kurumların içini boşaltırsınız

Tek tek insanları satın almaktan daha tehlikeli bir aşama vardır:

Artık kimseyi satın almanıza gerek kalmayacak bir sistem yaratmak.

Liyakat yerini sadakate bırakır.

Başarıdan çok bağlantılar önem kazanır.

Devlet görevlileri üstlerine bilmeleri gereken gerçeği değil, duymak istedikleri şeyi söylemeye başlar.

Yargıya güven azalır.

Kötü haber yukarıya ulaşmaz.

Devlet dışarıdan hâlâ heybetli görünür ama içeride kolonları çürümeye başlamıştır.

Daron Acemoglu ve çalışma arkadaşlarının kurumlar üzerine araştırmalarından çıkarılabilecek en önemli derslerden biri de budur: Bir ülkenin uzun vadeli refahını yalnızca petrolü, gazı, madenleri veya coğrafyası belirlemez.

Asıl belirleyici, bütün bunları yöneten kurumların niteliğidir.

Sonra toplumu birbirine düşürürsünüz

Bir ülkeyi zayıflatmanın belki de en ucuz yolu, vatandaşlarını birbirleriyle mücadele etmeye ikna etmektir.

Benim kuşağım bunu Türkiye’de 1970’lerde yaşadı:

Sağcı-solcu.

Ülkücü-devrimci.

Bugün isimler değişebilir:

Laik-dindar.

Türk-Kürt.

Alevi-Sünni.

Muhafazakâr-liberal.

Bizden-onlardan.

Mekanizma değişmez.

Siyasi rakibinizi farklı düşünen bir yurttaş olarak değil, ortadan kaldırılması gereken varoluşsal bir düşman olarak görmeye başladığınızda ülke kendi enerjisini yemeye başlar.

Tarih için de aynı şey geçerli.

Atatürk de dahil olmak üzere her tarihî şahsiyet elbette araştırılmalı, tartışılmalı, gerektiğinde eleştirilmelidir.

Ama bir ülkenin kurucu şahsiyetlerini ve ortak hafızasını sürekli iç savaş malzemesine dönüştürmek başka bir şeydir.

Ortak geçmiş duygusunu tamamen kaybeden toplumlar, bir süre sonra ortak gelecek hayal etmekte de zorlanırlar.

Dini siyasallaştırır, eğitimi vasatlaştırırsınız

Dini ortadan kaldırmanız gerekmez.

Onu araçsallaştırmanız daha etkili olabilir.

Tarikat, cemaat veya başka bir grubun aidiyeti devlet kurumlarındaki liyakatin önüne geçmeye başladığında mesele artık insanların neye inandığı değildir.

Mesele devlet güvenliğidir.

Bir kamu görevlisi kariyerini hizmet ettiği kuruma değil, kendisini o makama taşıyan yapıya borçlu hissediyorsa ikinci bir sadakat merkezi yaratılmış demektir.

Sonra eğitim gelir.

Öğretmenin itibarını azaltın.

Sorgulamak yerine ezberi ödüllendirin.

Kaliteyi korumadan üniversiteleri çoğaltın.

Yabancı dili, bilimsel merakı ve eleştirel düşünceyi zayıflatın.

Ekonomide yapılan büyük bir hatanın sonucunu birkaç ay içinde görebilirsiniz.

Eğitimde yapılan büyük hatanın faturası ise yirmi yıl sonra gelir.

İşte bu nedenle eğitimin çöküşü, geleceğin sessizce ipotek altına alınmasıdır.

Güvenlik yalnızca asker değildir

Milli güvenliği yalnızca ordu, tank, füze ve savaş uçağı olarak görmek artık ciddi bir yanılgıdır.

Enerji güvenliktir.

Su güvenliktir.

Gıda, telekomünikasyon, bankacılık sistemi, siber altyapı, tarım, ormanlar ve sınırlar güvenliktir.

Milyonlarca insanın kısa sürede bir ülkeye girmesi, sebebi ne olursa olsun, yalnızca insani bir mesele değildir. Konut piyasasını, eğitimi, ücretleri, demografiyi, toplumsal uyumu ve sonunda güvenliği etkiler.

Ormanların kaybı, suyun kötü yönetilmesi veya tarım arazilerinin plansız yapılaşmaya açılması da yalnızca çevre meselesi değildir.

Ekolojik güvenlik de milli güvenliktir.

Ama burada çok önemli bir çizgiyi korumak gerekiyor.

Her orman yangınına sabotaj, her ekonomik krize dış operasyon, her göç hareketine gizli proje demek bizi gerçeğe yaklaştırmaz.

Komplo teorilerine götürür.

Dış güçler elbette nüfuz peşindedir. Amerika, Rusya, Çin, İran, İsrail ve diğerleri kendi çıkarlarını ellerindeki araçlarla korumaya ve genişletmeye çalışırlar.

Bunda yeni bir şey yok.

Fakat dışarıdaki aktörlerin çoğu zaman yeni çatlaklar yaratmasına bile gerek yoktur.

Var olan çatlakları bulmaları ve genişletmeleri yeterlidir.

Yolsuzluk varsa kullanırlar.

Toplum kutuplaşmışsa ayrılığı derinleştirirler.

Kurumlar zayıfsa nüfuz ederler.

Gençler umudunu kaybetmişse en yeteneklilerini kendilerine çekerler.

O nedenle rahatsız edici ama doğru soru yalnızca “Bizi kim zayıflatmak istiyor?” değildir.

Asıl soru “Biz neden zayıflatılabilir durumdayız?” olmalıdır.

Üç stratejik ders

Birincisi: Kurumları insanlardan ve liderlerden daha güçlü hale getirin. Liyakatli bürokrasi, güvenilir ve bağımsız yargı, profesyonel silahlı kuvvetler, şeffaf kamu ihaleleri ve gerçek hesap verebilirlik bürokratik lüksler değildir. Bunlar devletin bağışıklık sistemidir.

İkincisi: Ülkenin dayanıklılığını sürekli sınayın. Elektrik, telekomünikasyon, bankacılık, su veya enerji tedariki üç hafta ciddi biçimde kesilirse ne olur? Devletler kriz başladığında plan yapmaz; krizden önce hazırlanır.

Üçüncüsü: En büyük stratejik yatırımı insana yapın. İyi öğretmenler, bağımsız hâkimler, dürüst savcılar, yetkin diplomatlar, profesyonel askerler, bilim insanları, girişimciler ve itaat etmekten önce düşünmeyi öğrenmiş gençler yetiştiremeyen bir ülkeye en pahalı silah sistemleri bile kalıcı güvenlik sağlayamaz.

Sonuçta asıl mesele “Bizi kim çökertmeye çalışıyor?” değildir.

Asıl mesele, kurumları o kadar sağlam, insanları o kadar iyi eğitimli ve toplumu birbirine o kadar güvenen bir ülke kurabilmektir ki, kimse bunu başaramasın.