Dört Ülkeden Dört Emekli Fotoğrafı: Yaşlanınca Bizi Nasıl Bir Hayat Bekliyor?

Dört fotoğrafı yan yana koyun.

Türkiye’de iki emekli parkta sohbet ediyor. Fransa’da emekliler bir kafede hayatın tadını çıkarıyor. Amerika’da yaşlı bir çift Florida sahilinde yürüyor. Çin’de kadınlar sabahın erken saatinde parkta topluca egzersiz yapıyor.

Elbette dört fotoğraf dört ülkenin bütün gerçeğini anlatmaz. Türkiye’de varlıklı emekliler olduğu gibi Amerika’da 70’inden sonra çalışmak zorunda kalanlar, Fransa’da geçim sıkıntısı çekenler, Çin’de son derece mütevazı yaşayan milyonlar var.

Ama bu kareler dört farklı yaşlanma modelini düşündürüyor. Ve önümüzdeki yılların en önemli ekonomik ve sosyal meselelerinden biri tam da bu olacak: Daha uzun yaşayan toplumlarda iyi yaşlanmayı nasıl finanse edeceğiz ve nasıl örgütleyeceğiz?

Türk emekli: Serveti evi, güvencesi ailesi

Türkiye’de emeklilik bir zamanlar çalışma hayatının sonunda ulaşılan nispeten huzurlu bir limandı. Ev alınmış, çocuklar büyütülmüş, borçlar azalmış olurdu.

Bugün bu denge ciddi biçimde bozuldu. Gıda, kira, sağlık ve günlük yaşam maliyetleri sabit gelirli emekliyi giderek daha fazla sıkıştırıyor.

Bir de “servetli ama nakitsiz” emeklilerimiz var. İstanbul, İzmir veya sahil kasabasında değerli bir evde oturuyor ama aylık geliri yaşam standardını sürdürmeye yetmiyor. Kâğıt üzerinde milyoner, günlük hayatta nakit sıkıntısı içinde.

Türk emeklisinin en büyük sosyal güvenlik mekanizması ise hâlâ ailesi: çocuklar, torunlar, kardeşler, komşular…

Fakat aileler küçülüyor. Çocuklar başka şehirlere, hatta başka ülkelere gidiyor. Kadınların işgücüne katılımı arttıkça aile içindeki geleneksel bakım düzeni de değişiyor.

Türkiye’nin bugünden sorması gereken kritik soru şu:

Bugün ailenin yaptığı işi yarın kim yapacak?

Fransız emekli: Devletle yapılmış sözleşme

Fransa’da emeklilik anlayışı farklı.

Fransız için emeklilik yalnızca maaş almak değildir. Uzun yıllar çalıştıktan sonra hayatın kalan bölümünü belirli bir güvence ve yaşam kalitesiyle sürdürebilmek, vatandaşla sosyal devlet arasında yapılmış bir sözleşmenin parçasıdır.

Emeklilik yaşındaki birkaç yıllık değişikliğin bile milyonları sokağa çıkarabilmesinin nedeni budur.

Fransız aslında şunu söylüyor:

“Çalışmak hayatın tamamı değildir.”

Elbette Fransız modelinin de ciddi finansman sorunları var. İnsanlar daha uzun yaşıyor, çalışan-emekli dengesi değişiyor, kamu maliyesinin üzerindeki yük büyüyor.

Ama önemli bir kültürel fark var: yaşlı insanı yalnızca bütçeye yük olarak görmeyen güçlü bir sosyal anlayış hâlâ ayakta.

Amerikalı emekli: Portföyün kadar rahatsın

Amerikan modeli daha bireysel.

Social Security size belirli bir taban sağlayabilir; fakat nasıl bir emeklilik yaşayacağınızı büyük ölçüde çalışma hayatınız boyunca ne kadar kazandığınız, ne kadar biriktirdiğiniz ve paranızı nasıl değerlendirdiğiniz belirliyor.

401(k), IRA, hisse senetleri, yatırım fonları, gayrimenkul…

İyi birikim yapmış Amerikalı 65 yaşından sonra Florida’ya taşınabilir, seyahat edebilir, golf oynayabilir, hatta bambaşka bir ikinci hayat kurabilir.

Yeterince biriktiremeyen ise 70’li yaşlarında çalışmayı sürdürebilir.

Amerikan sisteminin özgürlüğü de sertliği de burada:

Devlet zemini oluşturuyor; yaşam standardınızın tavanını büyük ölçüde siz inşa ediyorsunuz.

Bu model bize başka bir gerçeği de hatırlatıyor. Emeklilik planlaması 65 yaşında başlamaz. 40’lı, hatta 30’lu yaşlarda başlar.

Çinli emekli: Park neden bu kadar önemli?

Çin’de bulunduğum yıllardan beri beni hep etkileyen görüntülerden biri sabah parklarıdır.

Tai chi yapanlar, dans eden kadınlar, yürüyenler, mahjong oynayanlar, birlikte şarkı söyleyenler…

Bunun ekonomik olduğu kadar kültürel bir tarafı var.

Çin’de aile geleneksel olarak yaşlı bakım sisteminin merkezindeydi. Konfüçyüs geleneğinde anne-babaya bakmak yalnız aile sorumluluğu değil, ahlaki bir görevdi.

Fakat Çin hızla yaşlanıyor. Tek çocuk politikasının demografik mirası, küçülen aileler ve gençlerin başka şehirlere göçü eski modeli giderek zorluyor.

Dolayısıyla Çin’in önündeki mesele yalnız emekli maaşlarını finanse etmek değil. Yüz milyonlarca insan için yeni bir yaşlanma ekonomisi ve sosyal hayat kurmak.

Park bu nedenle sadece park değildir.

Egzersiz alanıdır, arkadaşlık ağıdır, sosyalleşme merkezidir; kimi insan için yalnızlığa karşı en ucuz ve etkili ilaçtır.

Peki hangisi gerçekten zengin?

Fransız emeklinin sosyal devleti var.

Amerikalının yatırım portföyü.

Türk emeklinin çoğu zaman evi ve ailesi.

Çinlinin güçlü aile ve topluluk geleneği.

Hangisi daha zengin?

Cevap yalnız banka hesabında olmayabilir.

Çünkü 70 yaşından sonra insanın ihtiyacı sadece para değil.

Sağlık, güvenlik, hareket edebilmek, arkadaşlık, merak, sevgi, kendini işe yarar hissetmek ve en önemlisi yalnız kalmamak.

Belki de değiştirmemiz gereken ilk şey “emeklilik” kavramının kendisi.

Bugün 65 yaşına gelen sağlıklı bir insanın önünde 20, hatta 30 yıllık hayat olabilir.

Bu, hayatın bekleme salonu değildir.

Yeni bir iş kurulabilir. Kitap yazılabilir. Ders verilebilir. Seyahat edilebilir. Gönüllü çalışılabilir. Torunlarla vakit geçirilebilir. Yeni dostluklar kurulabilir.

İnsan işinden emekli olur. Hayattan emekli olmaz.

Türkiye için üç stratejik tavsiye

Bu dört modelden Türkiye’nin çıkaracağı ders Fransa’yı, Amerika’yı veya Çin’i kopyalamak değil; kendi ekonomik ve toplumsal yapımıza uygun yeni bir yaşlanma modeli kurmak olmalı.

Birincisi: Emeklilik politikasını maaş politikasından çıkarmalıyız.

Emekli maaşının insanca yaşamaya imkân vermesi kuşkusuz temel şart. Ama tartışmayı her yıl “maaşa yüzde kaç zam gelecek?” sorusuna hapsetmek büyük resmi kaçırmak demek.

Sağlık hizmetleri, uzun dönemli bakım, uygun fiyatlı konut, ulaşım, evde destek ve sosyal yaşam tek bir bütün olarak düşünülmeli.

Özellikle Türkiye’de çok önemli bir kesim olan “evi var, geliri yok” grubuna çözüm üretmeliyiz. İnsanların hayatları boyunca biriktirip aldıkları evlerini kaybetmeden, güvenli ve sıkı denetlenen modellerle bu servetin bir bölümünü düzenli gelire dönüştürebilmelerinin yolları geliştirilebilir.

İkincisi: Emekliliğe 65’te değil, 40’lı ve 50’li yaşlarda hazırlanmalıyız.

Amerikan modelinden alınabilecek en önemli derslerden biri bu.

Devlet temel sosyal güvenceyi sağlamalı; fakat vatandaşın uzun vadeli tasarruf yapması da güçlü biçimde teşvik edilmeli.

Bireysel emeklilik, yatırım fonları ve diğer uzun vadeli tasarruf araçları daha basit, güvenilir, düşük maliyetli ve erişilebilir hale getirilmeli. Finansal okuryazarlık bir ayrıcalık değil, temel yaşam becerisi olarak görülmeli.

Çünkü 25-30 yıl sürebilecek bir emekliliği yalnızca son maaşın belirli bir yüzdesiyle finanse etmeye çalışmak giderek sürdürülemez hale geliyor.

Üçüncüsü: Yaşlılığı sosyal hayattan çekilme dönemi olmaktan çıkarmalıyız.

Çin’in parklarından, Fransa’nın kamusal yaşamından öğreneceğimiz çok şey var.

Belediyeler yalnız “yaşlı bakım merkezleri” değil; spor, kültür, eğitim, gönüllülük ve sosyalleşme merkezleri oluşturmalı.

Üniversitelerin kapıları emeklilere daha fazla açılmalı. Şirketler isteyen deneyimli insanlara yarı zamanlı çalışma, danışmanlık ve mentorluk imkânları sunmalı.

Çünkü 65 yaşındaki bir mühendisin, öğretmenin, doktorun, diplomatın, iş insanının veya ustanın 40 yıllık bilgisini bir gecede ekonomik ve sosyal hayatın dışına çıkarmak sadece o insan için kayıp değildir.

Milli servet kaybıdır.

Türkiye’nin hedefi sadece daha uzun yaşamak olmamalı.

Daha sağlıklı, daha güvenceli, daha üretken ve daha az yalnız yaşamak olmalı.

Dört fotoğrafa yeniden bakıyorum.

Asıl mesele hangisinin cebinde daha fazla para olduğu değil.

Asıl soru şu:

Hangisi sabah uyandığında yataktan kalkmak için hâlâ bir nedene sahip?

Çünkü iyi bir emeklilik sistemi yalnız bugünün emeklilerinin meselesi değildir. Bugün 30, 40 veya 50 yaşında olan herkesin geleceğidir.

Ve iyi yaşlanmanın gerçek ölçüsü belki de budur:

Kaç yıl yaşadığımız değil, o yılların kaçında hayata gerçekten bağlı kaldığımız.