Yeni araştırma: Eğer Alzheimer geniniz varsa, bu yolun sonu demek değil!

Tıp biliminin bir çare aradığı şeylerin başında demans geliyor. Dünyanın dört bir yanında yaşam süresinin uzaması demans, yani bunaması önemli halk sağlığı sorunlarının başına getirdi koydu.

Bu hastalıkla ilgili bildiğimiz şeyler henüz sınırlı. Örneğin hastalığın kalıtsal olup olmadığını tam olarak kestiremiyoruz. Ama özellikle Alzheimer’in bir genle olan bağlantısını biliyoruz.

APOE4, Alzheimer hastalığıyla ilişkilendirilen en yaygın genetik varyant.

The New York Times gazetesindeki habere göre, APOE4 geninin tek bir kopyasını taşıyan kişilerin demans (bunama) geliştirme riski yaklaşık üç kat daha fazla. Etnik köken, cinsiyet ve diğer genlere bağlı olarak büyük farklılıklar gösterse de iki kopyaya sahip olanlarda bu risk ortalama 12 kata kadar çıkıyor. Bu genetik varyant, aynı zamanda Alzheimer belirtilerinin daha erken yaşta ortaya çıkmasıyla da ilişkilendiriliyor.

Nüfusun tahminen yüzde 20 ila 25’ini oluşturan APOE4 taşıyıcıları için bu bilgi oldukça korkutucu olabilir. Ancak uzmanlar, bu varyanta —özellikle de tek bir kopyasına— sahip olmanın kesinlikle demans olunacağı anlamına gelmediğinin altını çiziyor.

Güney Kaliforniya Üniversitesi Keck Tıp Fakültesi’nden nöroloji profesörü Dr. Hussein Yassine, insanların “E4 genine sahip olduklarını öğrendiklerinde hayatlarının karardığını düşündüklerini” belirtiyor ve ekliyor: “Fakat bu doğru değil.”

Nitekim araştırmalar, APOE4 taşıyıcılarında demans riskini değiştirmek söz konusu olduğunda yaşam tarzı faktörlerinin —sigara kullanıp kullanmadığınız, ne sıklıkla egzersiz yaptığınız veya nasıl beslendiğiniz— özellikle kritik bir rol oynayabileceğini gösteriyor.

APOE4 Riski Nasıl Artırıyor?

APOE geninin her biri farklı bir Alzheimer riskiyle bağlantılı üç varyantı var:

APOE2: Riski düşürür.

APOE3: En yaygın varyanttır ve nötr kabul edilir.

APOE4: Riski artırır.

İnsanlar bu genin biri anneden diğeri babadan olmak üzere iki kopyasını miras alır.

APOE geninin ürettiği bir protein olan apolipoprotein E; kolesterol ve diğer yağların beyinde ve vücudun geri kalanında taşınmasında görev alır. Bilim insanlarının henüz tam olarak anlayamadığı nedenlerden dolayı proteinin E4 sürümü; beynin bağışıklık yanıtı ve Alzheimer ile bağlantılı olan amiloid-beta proteininin temizlenmesi de dahil olmak üzere, beyindeki diğer önemli süreçleri sekteye uğratır.

Kaliforniya Üniversitesi San Diego Tıp Fakültesi’nden psikiyatri profesörü Lisa Delano-Wood, uzmanların geçmişte APOE4’ü doğrudan Alzheimer riskine bağlı gördüklerini, ancak günümüzde bunu genel olarak beynin hassasiyetiyle ilişkili kabul ettiklerini belirtiyor. Delano-Wood’a göre bu varyant “tek başına Alzheimer’a neden olmuyor; ancak beyni ‘ikinci darbeler’ olarak adlandırdığımız zararlı davranışlara ve hastalıklara karşı daha savunmasız hale getiriyor. Dolayısıyla APOE4 bir kader değil; bir bakıma duyarlılıktır.”

Örneğin araştırmalar, travmatik beyin yaralanmalarının ardından APOE4 taşıyıcılarının Alzheimer riski de dahil olmak üzere daha kötü sonuçlarla karşılaştığını gösteriyor. Aynı durum sigara kullanımı, aşırı alkol tüketimi, yüksek tansiyon gibi kardiyovasküler sorunlar ve başta antihistaminikler gibi antikolinerjik ilaçlar olmak üzere beyne zarar verebilecek diğer etkenler için de geçerli.

Dr. Yassine, “E4’ü bir risk artırıcı olarak düşünmelisiniz” diyor. Bu varyant beyin sağlığına vurulan “ilk darbe”dir ve ikinci bir darbe geldiğinde “sistem bununla başa çıkmakta daha yetersiz kalır.”

Yaşam Tarzı Değişiklikleriyle Riski Düşürmek

APOE4 varyantına sahip bireylerin demans riskini artıran davranışlardan kaybedecekleri şey daha fazla olsa da sağlıklı alışkanlıklardan kazanacakları çok daha fazla.

Üç klinik araştırmanın verilerini bir araya getiren yakın tarihli bir analiz; çoğunlukla beslenme ve fiziksel aktiviteye odaklanan sağlıklı davranışların yaşlı yetişkinlerin bilişsel süreçlerini nasıl etkilediğini inceledi. Bu müdahaleler APOE4 taşıyanlar ile taşımayanlar arasındaki bilişsel farkı tamamen kapatamasa da varyanta sahip kişilerin en az taşımayanlar kadar, hatta bazı durumlarda daha fazla fayda sağladığı görüldü.

Analizi yürüten Doğu Finlandiya Üniversitesi’nden nöroepidemiyoloji profesörü Dr. Ari Solomon, tıp fakültesinde okuduğu dönemlerde hastada APOE4 tespit edildiğinde “size yardım edemeyiz” anlayışının hakim olduğunu söylüyor.Ancak güncel çalışmaların insanların bu riski düşürmek için yapabileceği şeyler olduğunu gösterdiğini vurgulayan Dr.Solomon: “Bu, birinin asla demans olmayacağının garantisi değildir; ancak fayda sağlayabileceğini söylemek için elimizde yeterli veri var” diye ekliyor.

Egzersiz, Beslenme ve Sosyal Yaşamın Rolü

Özellikle egzersizin son derece etkili olduğu görülüyor. Finlandiya’da yapılan eski bir araştırma, hareketsiz bir yaşam süren APOE4 taşıyıcılarının, fiziksel olarak aktif olan ve bu geni taşımayan kişilere kıyasla Alzheimer geliştirme olasılığının beş kat daha fazla olduğunu ortaya koydu. Ancak bu genetik varyanta sahip olup haftada en az iki kez 20 ila 30 dakika egzersiz yapan kişilerde riskin üç kat azaldığı tespit edildi.

APOE4 taşıyıcıları için hangi beslenme türünün en iyisi olduğu henüz netleşmemiş olsa da beslenme düzeni de riski düşürmede önemli bir rol oynayabilir. Bazı araştırmalar Akdeniz tipi beslenmenin son derece faydalı olduğunu; balık ve kuruyemişlerde bulunan doymamış yağların bilişsel gerilemeye karşı koruma sağladığını, hayvansal ürünlerdeki doymuş yağların ise zararlı olduğunu gösterdi. Bununla birlikte, başka bir çalışma daha fazla et tüketen APOE4 taşıyıcılarının bilişsel açıdan daha iyi durumda olduğunu öne sürdü.

Bireyin duygusal, sosyal ve zihinsel sağlığına katkı sağlayan aktiviteler de koruyucu olabilir. Yakın zamanda yapılan bir araştırma, gönüllülük faaliyetlerinde bulunmanın bu varyantı taşıyan kişilerde bilişsel gerilemeyi yavaşlattığını buldu.

Yaşam tarzı değişikliklerine dair her araştırma APOE4 taşıyıcılarına özel bir fayda işaret etmeyebilir. Sağlıklı davranışlar yoluyla demans riskini azaltmayı hedefleyen büyük bir klinik araştırmayı yöneten Wake Forest Üniversitesi Tıp Fakültesi gerontoloji ve geriatri profesörü Laura Baker, kendi araştırmalarında bu geni taşıyan ve taşımayan kişilerin benzer oranlarda iyileşme gösterdiğini ifade ediyor.

Yine de Baker şu sonuca varıyor: “Beyin sağlığını korumak amacıyla daha sağlıklı bir vücuda sahip olmak için çalışmanın hiçbir zararı yok. O halde neden yapmayasınız?”