İş Görüşmesi Değil, İnsanlık Sınavı: Metot

Bir oyunu insan neden iki kere izlemek ister? Travmalarıyla yüzleşmek için mi? Yoksa ötelenen gerçeklerin, kendi hissettiklerinin bir başkasının bedeninde dile getirildiğini, onun dilinden döküldüğünü görmek için mi? Sonunda ne olacağını çok iyi bildiğim hâlde ikinci kez izlediğim Metot, benim için yalnızca bir tiyatro oyunu değil; iş dünyasının hem karanlık hem de gösterilmeyen, fakat neredeyse herkes tarafından bilinen yüzlerini insanın suratına vuran iki saatlik bir aydınlanma süreci.

Jordi Galceran’ın 2003 yılında kaleme aldığı oyun, Semaver Kumpanya yorumuyla; Sarp Aydınoğlu, Serkan Keskin, Şebnem Hassanisoughi ve Yavuz Pekman’ın performanslarıyla, aradan geçen 23 yılda aslında pek de bir şeyin değişmediğini gösteriyor. Çünkü anlatılan hikâye yalnızca bir iş mülakatının hikâyesi değil. Anlatılan, hedefe ulaşmak için ne kadar ileri gidilebileceğinin ve bu yolda “metot”un ne olacağının hikâyesi.

Oyun; dikdörtgen, televizyon ekranını andıran, floresan beyazı ışıklarla her köşesi aydınlatılmış bir odada başlıyor. Dört sandalye, bembeyaz duvarlar ve mobilyalarla sahnenin dekoru oluşturulmuş. Mekân, filmlerde akıl hastalarının kapatıldığı steril, beyaz odaları hatırlatıyor. İş görüşmesine gelen dört aday ilk kez burada karşılaşıyor. Adaylar oyun boyunca, şirketin Stockholm’deki merkezinde personel bölümünün müdürü olan İsveçli psikolog Isaias Grönholm tarafından geliştirilen bir yöntemle çeşitli görevlere tabi tutularak sınanıyor.

Odanın içinde beyaz bir kutu var. Kutu her açıldığında adaylara renkli zarflar içerisinde yeni bir görev geliyor ve onlardan bu görevi yerine getirmeleri bekleniyor. Ancak odanın kuralları sert: Koşullar ne olursa olsun, mesele ölüm kalım meselesine dönüşse bile odayı terk eden aday oyundan düşüyor. Bir de birbirinden hırslı, farklı şirketlerde görev yapmış bu adayların arasında bir köstebek olduğunu söylesem? Nasıl bir köstebek olduğunu ancak oyunun sonunda anlayabiliyorsunuz. Ama dikkatli seyirci bilir: Bir oyunda söylenen her sözün, özellikle de zihnimize yerleştirilen her şüphenin bir karşılığı vardır. Anton Çehov’un meşhur “silah” ilkesi misali; ilk perdede duvarda bir silah asılıysa, o silah er ya da geç patlayacaktır. Metot’ta da daha en başta ortaya atılan “Aranızda bir köstebek var” bilgisi boşuna verilmez. Oyun boyunca kimin kim olduğunu sorgulatır, adayların birbirlerine duyduğu güveni kemirir ve sonunda hiç beklemediğimiz bir yerden patlar.

Oyunun güncelliğini koruyan ve bütün göstergelerini bir arada tutan temel unsur, bana kalırsa sınanma hâli. Adayların hepsi bu mülakata aynı şartlarda başlamıyor. İş başvurusu sırasında benzer süreçlerden geçmiş olsalar da hayat onlara aynı kartları dağıtmamış. Bazıları iyi kolejlerden mezun olmuş, ağzında altın kaşıkla doğmuş ve iş dünyasının basamaklarını emin adımlarla çıkmış. Bazılarıysa ortalama eğitimlerden, bin bir zorluktan geçerek tabiri cazise “yırtmaya” çalışmış. Üstelik yalnızca iş hayatında ya da bu iki saatlik mülakatta değil; aileleriyle, özel hayatlarıyla, hatta cinsel kimlikleriyle hayatları boyunca sınanmışlar ve oyunda da sınanmaktalar.

Şimdi karşılarında bambaşka bir sınav var. Görevi yerine getirmek belki de işin en kolay kısmı? Peki ya iş arkadaşların tarafından sınanmak, sorgulanmak, zaaflarının ortaya bir bir dökülmesini izlemek? Buna dayanabilecekler mi? Ekip olmak mı, bireysel davranmak mı? Yola birlikte devam etmek mi, yoksa yalnız kurt olup zirveye adını altın harflerle yazdırmak mı?

Metot, 2000’li yılların başında yazılmış bir oyun. Teknolojinin hızla serpildiği, ivme kazandığı, dünyanın terör olaylarıyla sarsıldığı yıllar… Fakat yıllar geçse de iş dünyasında değişmeyen bazı gerçekler var. Çok aşamalı işe alım süreçleri, psikolojinizin iyi mi kötü mü olduğunu anlayana kadar sizi psikolojik olarak dağıtan testler, bitmeyen mülakatlar, uzayan değerlendirme süreçleri, cam tavanları hâlâ kıramayan çalışan kadınlar, cinsel kimliğiniz nedeniyle maruz kaldığınız ayrımcılık ve zorbalık…

Bunların hiçbiri geçmişte kalmış meseleler değil. Oyun da tam burada güncelliğini koruyor. Bütün bu sorunları ve insanların bunlar karşısında yaşadığı deneyimleri dört adayın kelimeleri, bedenleri ve hisleri üzerinden seyircinin gözleri önüne koyuyor.

Tek perde oynanan oyunun sahne tasarımında en belirgin duygu sıkışmışlık. Üstelik oyuncular da bunu dile getiriyor: Dışarısı yok, sadece burası var. Peki sen bu sıkışmışlığın içinde hislerine, diline ve bedenine ne kadar hâkim olabileceksin? Daha önemlisi, ne kadar insan kalabileceksin? Politik doğrucu musun? Yoksa “iş iştir” deyip en pragmatik hâlinle, acımadan bir kıyıma izin verebilir misin? Seni izleyen Büyük Birader’e inat, onun yönlendirmesine karşı koyarak insanlığını koruyabilir misin?

Seyirci, bu sıkışmışlığın içinde giderek yükselen psikolojik gerilime tanık olurken insanın en hassas, en korunmasız noktalarından sınandığı bu sürece müdahale edememenin acizliğini de yaşıyor.

Oyunun temel nesnesi ise zarflar. Renk renk zarflar, yanıp sönen ışıklar ve telefon mesajı bildirimlerini andıran uyarıcı bir ses eşliğinde İK ekibi tarafından adaylara iletiliyor. Bu zarflar, oyun boyunca belirsizliğin ve belirsizliğin yarattığı gerginliğin sembolüne dönüşüyor. Ama zarfların anlamı bununla sınırlı değil. Bunlar aynı zamanda iş dünyasında yapmak istemesek bile yapmak zorunda kaldığımız sorumlulukların, işlerin ve projelerin de birer temsili. İçlerinden çıkan görevler ve haberler, adayları sorumluluklarıyla vicdanları arasında bırakıyor. Zarflar, görünmeyen patronun eli ve sözü, çalışanların ise sınavı olarak karşımıza çıkıyor. Öyle bir görünmeyen el ki bu, insana yalnızca mesleki yeterliliğini değil, insanlığını da sorgulatıyor ve sonunda onu bir karar vermeye zorluyor.

Dört aday, dört farklı persona ve dört farklı hayatta kalma biçimi karşımıza çıkıyor oyunda. Fernando rolündeki Serkan Keskin, bu işi alabilmek için yapmayacağı şey yokmuş izlenimi veren; hırslı, biraz sinirli, dilinin kemiği olmayan ve “yırtmaya” çalışan bir adayı canlandırıyor. İş hayatının dikenli yollarından hoplaya zıplaya değil, önüne çıkanı eze eze presleyerek geçmiş gibi. İş dünyasında pek sevilen politik doğruculuktan nasibini almayan Fernando, oyun boyunca sözünü sakınmadan diğer adayların üzerine gidiyor.  Onun dünyasında iş, insan hayatından bile daha kıymetliymiş ve harcanabilecek para gibi. Bunu da şu sözlerle dile getiriyor: “Karılarına, çocuklarına, sevgililerine değer versinler. İşlerini en iyi şekilde yaptıkları müddetçe, geceleri bana vudu büyüsü bile yapabilirler.” Benim de çalışma hayatımda defalarca duyduğum bu cümle, Fernando’nun insanı işlevine indirgeyen çalışma anlayışını belki de en açık biçimde ortaya koyuyor.

Yavuz Pekman’ın canlandırdığı Enrique ise Fernando’ya kıyasla daha sakin ve hırsını daha az belli eden biri. Başlangıçta en büyük derdi arabasına park yeri bulmak ve mülakata zamanında yetişmekmiş gibi görünüyor. Adayların en ketumu olan Enrique, aslında iş hayatının göbeğinden gelen, birçok iş görüşmesi gerçekleştirmiş, işi bilen bir “yaşlı kurt”. Şebnem Hassanisoughi’nin hayat verdiği Mercedes ise grubun tek kadın adayı. Çalışkan, profesyonel duruşundan taviz vermeyen, erkek egemen iş hayatının ortasında Athena gibi dimdik duran bir karakter. İK tarafından iletilen görevlere empatiyle yaklaşsa da oyundan düşmemek için elindeki bütün kozları sonuna kadar kullanıyor. Mercedes’i tek kelimeyle tanımlamak gerekirse: inatçı.

Son adayımız ise Mercedes’in üniversiteden arkadaşı, Sarp Aydınoğlu’nun canlandırdığı Carlos. Carlos da en az Mercedes kadar profesyonel ve çalışkan. Ancak onun sınavı diğerlerinden çok daha zor. Oyun boyunca diğer adayları farklı konularda ikna etmeye çalışıyor ve bunun için bütün yeteneklerini ortaya koymaktan geri durmuyor. Başarılı olup olmadığını ise oyunun sürprizi olarak bırakalım.

Metot, yaklaşık iki saat süren ve dramaturjik açıdan ritminin bozulmaması için ara verilmeden oynanması gereken bir oyun. Fakat iki saat gözünüzü korkutmasın. Karşılıklı diyaloglar, adaylara verilen giderek zorlaşan görevler ve karakterler arasındaki güç dengelerinin sürekli değişmesi sayesinde oyunun ritmi tekdüze ilerlemiyor. Özellikle adaylardan farklı karakterler yaratmalarının istendiği şapkalı sahne, “Acaba birbirlerini nasıl ikna edecekler?” sorusuyla seyircinin merakını sürekli canlı tutuyor.

Sahnede anlatılan öyküyü, “Bir iş görüşmesine gelen dört adayın iş dünyasının acımasızlığı karşısındaki tutumları” diye özetlersek oyunu fazlasıyla basite indirgemiş oluruz. Çünkü Metot, aslında işi ne kadar istediğimizi değil, onu elde etmek için nelerden vazgeçebileceğimizi soruyor ve sorgulatıyor Vicdanımızdan mı? Arkadaşımızdan mı? Geçmişimizden mi? Kimliğimizden mi? Bir başkasına duyduğumuz empatiden mi?

Ve belki de oyunun ikinci kez izlendiğinde bile insanın içine oturan tarafı tam burada ortaya çıkıyor: Odadaki dört kişi sınanırken, iki saat boyunca onları izlediğimizi sanıyoruz.

Oysa sınanan yalnızca onlar değil…

Belki de içimizden biri….