İnsan denizi aşıp Artemis’e ne anlatmaya gelirdi?

Efes’e kaç kez gittim, bilmiyorum. Yüzlerce kez biraz abartı olabilir tabii. Ama çocukluğumdan beri giderim, gerçekten sayısını unuttum.

Bu kez de Celsus Kütüphanesi’nin sütunları altında durdum, başımı kaldırıp baktım, fotoğraf çektirdim. Efes’te beni neyin beklediğini az çok biliyorum sanıyordum. Sonra Büyük Tiyatro’nun karşısındaki Efes Deneyim Müzesi’ne girdim.

Çıkınca ilk söylediğim şu oldu. Kim yaptıysa eline sağlık. İnanılmaz bir şey yapmışlar.

Ben buna başta “video” dedim. Hani film izlerken gözünüz bir an perdeden kayar da nerede olduğunuzu hatırlarsınız ya… Burada başınızı çeviriyorsunuz, hikâye öbür duvarda devam ediyor. Bir bakmışsınız Artemis Tapınağı’ndasınız, biraz sonra Liman Caddesi’nde yürüyorsunuz, derken Efeslilerin Teras Evleri’ne misafir oluyorsunuz. Üç salonun sonunda karşınıza Artemis’in heykeli çıkıyor. Çocukluğumdan beri adını duyduğum Artemis’i bu kez Efesliler için ne ifade ettiğini merak ederek izledim.

Artemis bu şehir için kimdi?

Efesliler onu kentlerinin koruyucusu sayıyordu. Adına yapılan tapınak, antik dünyanın yedi harikasından biriydi. Akdeniz’in dört bir yanından insanlar buraya geliyordu. Tapınak MÖ 356’da yandı, sonra yeniden yapıldı. Bugün geriye çok azı kaldı. O kalıntılara bakıp bir zamanlar nasıl bir yapı olduğunu gözünüzde canlandırmak kolay değil.

Müzedeki gösteri bana tam burada yardım etti. Tapınağın büyüklüğünü düşünürken birden insanların oraya neden geldiğini de merak etmeye başladım. İnsan denizi aşıp Artemis’e ne anlatmaya gelirdi?

Bir de deniz meselesi var. Bugün Efes’in mermer caddelerinde yürürken buranın bir liman kenti olduğunu unutmak kolay. Oysa Roma döneminde Efes’in gemilerin yanaştığı bir limanı, limanı denize bağlayan bir kanalı vardı. Kıyı çizgisi zamanla batıya çekildi. Şimdi Celsus’a bakarken aklıma o liman da geliyor. Bir de gemiden inip şehri ilk kez gören biri. Acaba onun gözüne önce ne çarpmıştı?

Peki kim yaptı?

Merak ettim, baktım. Efes Deneyim Müzesi’ni Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın himayesinde DEM Müzecilik hayata geçirmiş. Mimari konsept ve mekân tasarımı Atelier Brückner’e ait. Deneyimin tasarımına katılan Marshmallow Laser Feast, film prodüksiyonunu da üstlenmiş. Anlatı ve senaryoda Matthew Blake’in, müzik ve ses tasarımında James Bulley’nin imzası var. Arkeologlar, tarihçiler, tasarımcılar birlikte çalışmış. Hepsini gönülden tebrik ederim. Bunca yıldır gittiğim Efes’te bana bir daha etrafa bakma isteği verdiler.

Neden sadece Efes’te olsun?

Bence Türkiye’deki her arkeolojik alan için, oranın kendi hikâyesine göre böyle bir anlatı hazırlanmalı. Ani’de bir Orta Çağ şehrinde yaşamak nasıldı? Hattuşa’da sıradan bir gün nasıl geçerdi? Aphrodisias’ta bir heykeltıraş mermerin başına geçtiğinde işe nereden başlardı?

Bir de arkeologların hâlâ cevabını aradığı sorular var. Onları da duymak isterim. Bir çocuğun geziden dönerken arabada “Peki bunu nereden biliyoruz?” diye sorması şahane olmaz mı?

Efes’e ilk kez gidecekseniz bu gösteriyi mutlaka görün. Benim gibi kaçıncı ziyaretiniz olduğunu unuttuysanız da görün. Sonra Celsus’un önünde bir daha durun. Bakalım bu defa gözünüze ne çarpacak?