2045 – Dördüncü Maymun

Birinci yazım, Amerika yolculuğunun bende bıraktığı ilk sorudan doğmuştu: Hayatımızı kolaylaştıran bütün bu teknolojik gelişmeler gerçekten yalnızca bize daha rahat bir yaşam sunmak için mi vardı, yoksa farkında olmadan bizi evin içine çeken, dış dünyaya daha az ihtiyaç duyan bireylere mi dönüştürüyordu? Eve gelen yemekler, kapımıza kadar ulaşan alışveriş, uzaktan çalışma, birkaç dokunuşla çözülen gündelik ihtiyaçlar… Hepsi aynı yöne doğru akıyordu. O yazıda kesin bir cevap aramadım; yalnızca sordum: Konforun görünmeyen bir bedeli olabilir miydi?

İkinci yazım ise aynı yolculuğun bende bıraktığı ikinci soruyu izledi. Fiziksel konforumuz bu kadar hızlı değişiyorsa, zihinsel konforumuz da değişiyor olabilir miydi? Marihuananın normalleşmesi, THC oranlarının yükselmesi, kimyasal rahatlamanın sıradanlaşması… Bunlar yalnızca bireysel özgürlüğün genişlemesiyle mi açıklanmalıydı, yoksa insanı daha sakin, daha az tepki veren bir topluma dönüştüren yeni bir dönemin işaretleri miydi?

Üçüncü soruyu tetikleyen şey ise Amerika’dan döndükten sonra, beklenmedik derecede sıradan bir andı: Bir akşam evde Netflix’i açtım. Eşimin ekranındaki öneriler benimkilerden tamamen farklıydı; çocukların ekranına baktığımda ise bambaşka bir dünya vardı. Aynı evde, aynı internette, aynı platformdaydık — ama aynı dünyayı seyretmiyorduk.

İlk başta bunu başarılı çalışan bir algoritma sandım: Sistem beni tanıyor, hoşuma gidecek içerikleri önüme getiriyordu. Ama birkaç dakika sonra akla başka bir soru geldi: Acaba algoritmalar yalnızca zevklerimizi mi öğreniyor, yoksa zamanla gerçekliğimizi de mi inşa ediyor?

İnsan, gördüğü dünyaya göre düşünür. Ama artık gördüğü dünyayı da kendisi seçmiyor olabilir.

Çünkü bugün neyi göreceğimizi, neyi merak edeceğimizi, neye güleceğimizi, neye öfkeleneceğimizi ve belki de en önemlisi neyi hiç görmeyeceğimizi giderek daha fazla onlar belirliyor. Gerçeklik yalnızca yaşadıklarımızdan değil, maruz kaldıklarımızdan da oluşuyorsa, algoritmaların etkisi sandığımızdan çok daha büyük olabilir.

İşte o anda çocukluğumuzdan beri bildiğimiz üç maymun metaforu aklıma geldi: Görmedim, duymadım, söylemedim. Zaman içinde bazı kültürlerde ve modern yorumlarda buna dördüncü bir maymun da eklendi. Kimi anlatılarda bu ‘kötülük yapma’yı simgeler, kimi eserlerde ise bambaşka anlamlar yüklenir. Benim sözünü ettiğim dördüncü maymun ise onlardan farklı. Eğer bu çağın bir heykeli dikilecekse, o heykelde maymun ne gözlerini kapatmış olacak ne kulaklarını ne de ağzını. Başı hafif öne eğilmiş, iki eliyle tuttuğu parlak ekrana kilitlenmiş olacak. Çünkü artık insanı dünyadan koparan şey gerçeği görmemek değil; ekranın içinden hiç çıkamamak.

Asıl ilginç olan da bu: Gözlerini kapatmamasına, kulaklarını tıkamamasına, konuşmaktan vazgeçmemesine rağmen, etrafında olup biteni giderek daha az fark etmesi. Çünkü bütün dikkati avucunun içindeki küçük ekranda.

Eskiden aynı televizyonun karşısında oturan aileler vardı; aynı filme güler, aynı habere şaşırır, ertesi gün aynı şeyleri konuşurduk. Bugün “Gel birlikte bir şey seyredelim” demek bile başlı başına bir sosyalleşme önerisine dönüştü. Belki de tarihte ilk kez aynı evde yaşayan insanlar, birbirlerinden binlerce kilometre uzaktaymış gibi, birbirinden çok farklı gerçekliklerin içinde yaşıyor.

Eskiden yeni bir kitabı bir arkadaş tavsiye ederdi, bir şarkıyı radyoda tesadüfen keşfederdik, bir restoranı sokaktan geçerken fark ederdik. İnsan bazen en çok, hiç aramadığı bir şeyi bulduğu zaman değişir. Hayatımızı değiştiren kitapların, insanların ve fikirlerin önemli bir kısmı planlanmış seçimlerden değil, beklenmedik karşılaşmalardan doğar. Bugün bunların büyük bölümünü algoritmalar öneriyor; bize en uygun dünyayı kurarken, hiç tanımayacağımız dünyaları da sessizce hayatımızdan çıkarıyor olabilirler. Belki de en çok çocuklarımızda görülüyor bu değişim: Bir önceki kuşak tesadüfen bir şey keşfetmenin ne demek olduğunu hâlâ hatırlıyor; bugünün çocukları içinse merak etmeden önce cevap, aramadan önce öneri karşılarına çıkıyor. Belki de kaybettiğimiz şey yalnızca çeşitlilik değil, bir şeyi kendi çabamızla bulmanın verdiği o küçük ama gerçek özgürlük hissi.

Belki de Dördüncü Maymun’un en büyük yanılgısı da budur: Ekranına baktığında dünyanın tamamını gördüğünü sanır. Oysa belki de yalnızca kendisi için seçilmiş küçücük bir bölümünü görüyordur.

Bütün bunlara dayanarak sormamız gereken bir soru var: Bireyselleşme bizi özgürleştirirken, aynı zamanda yalnızlaştırıyor da olabilir mi? Bugüne kadar özgürlüğü çoğunlukla bireysel tercihler üzerinden tanımladık: Kimse bana karışmasın, istediğimi okuyayım, istediğimi izleyeyim, istediğimle konuşayım… Teknoloji de tam bunu sundu; herkes için ayrı bir ekran, ayrı bir haber akışı, ayrı bir dünya hazırlanıyor.

İlk bakışta bunun adı özgürlük gibi görünüyor. Ama insan yalnızca kendi tercihleriyle yaşayan bir canlı değil; birlikte anlam üreten bir canlı. Konuşarak, tartışarak, itiraz ederek, bazen anlaşamayarak gelişir. Toplum da tam burada doğar — aynı fikirde olduğumuz için değil, aynı gerçekliği paylaşabildiğimiz için.

Belki de bugün sessizce kaybetmeye başladığımız şey özgürlüğümüz değil, ortak gerçekliğimiz.

Tam burada Hannah Arendt’in düşünceleri hatırlanmaya değer: Totaliter düzenler yalnızca baskıyla kurulmaz; insanlar ortak gerçekliklerini kaybettiğinde, birlikte düşünme ve karar verme zeminleri de çöker. Ortak muhakeme zayıfladıkça insan, kendi adına düşünecek daha güçlü yapılara yönelir. Bugün dünyanın birçok yerinde güçlü liderlik arayışının artması da bana yalnızca siyasetle açıklanacak bir şey gibi gelmiyor; belki de önce birbirimizi anlamayı bıraktık, sonra birlikte düşünmeyi — ve sonunda daha güçlü yapıların bizim adımıza karar vermesine gönüllü olarak izin vermeye başladık.

Aslında bunun çok daha eski bir tartışmayla da bağı var: özgür irade. Filozoflar yüzyıllardır aynı soruyu soruyor. Gerçekten özgürce mi seçiyoruz, yoksa her seçimimizin arkasında zaten bizi oraya götüren bir neden zinciri mi var? Determinizm bir kararın hep bir öncesi olduğunu söyler; özgür iradeyi savunanlar ise insanın bu zincirin dışına çıkabilecek bir failliği olduğunda ısrar eder. Belki de algoritmalar bu eski tartışmaya yeni ve oldukça somut bir katman ekliyor. Çünkü artık seçimlerimizi şekillendiren yalnızca genlerimiz, geçmişimiz ya da çevremiz değil; bizim için özenle tasarlanmış bir sistemin öneri dayatması da. Özgür irade artık yalnızca felsefenin sorusu değil, günlük hayatın içine sızmış pratik bir mesele: Bir şeyi kendi irademle seçtiğimi sandığım an, aslında bana çoktan seçtirilmiş miydi?

Belki de mesele özgürlüğümüzün elimizden alınması değil, onun yükünü taşımaktan yorulmuş olmamız. İnsanlık tarihi boyunca özgürlükler çoğu zaman baskıyla, zorla sınırlandı; kaybedilen her hak bir mücadelenin, bir direnişin izini taşıdı. Belki de ilk kez özgürlüğümüzü böyle bir zorlamayla kaybetmeyeceğiz. Daha fazla konfor uğruna, onu kullanma sorumluluğundan kendi rızamızla vazgeçeceğiz — sessizce, fark ettirmeden, neredeyse bir tercih gibi.

Bir başka isim de tam burada devreye giriyor: Erich Fromm. Özgürlük, Fromm’a göre yalnızca bir hak değil, aynı zamanda bir sorumluluktur; insan bu ağırlıktan kaçmak için otoritelere, ideolojilere, kalabalıklara ya da tüketimin sunduğu güvenli alanlara sığınır.

Bu denklemin dışında kalamıyorum. Son aylarda fikirlerimi en çok paylaştığım araçlardan biri yapay zekâ oldu. Önce yalnızca bilgi almak için kullanıyordum; zamanla tartıştıkça kendimi geliştirdiğimi hissettim. Daha önce kuramadığım bağlantıları kuruyor, farklı pencereler açıyor, beni yeniden düşünmeye zorluyordu.

Ama tam da bu yüzden akla başka bir soru geliyor: Bir gün düşünmeye başlamadan önce ona danışan biri hâline gelir miyim? Bugün ona yalnızca fikir soruyorum. Yarın düşüncelerimi doğrulatmak isteyebilirim. Daha sonra kararlarımı. Belki bir gün de düşünmeye nereden başlamam gerektiğini. Belki de geleceğin en büyük riski kötü niyet değil; düşünme sorumluluğunu yavaş yavaş başkalarına devretmemiz olacak. Bunu kimse bize zorla yaptırmayacak — çünkü daha kolay, daha hızlı, daha konforlu olacak.

Yapay zekâya karşı değilim; tam tersine, en çok katkı sağlayan araçlardan biri oldu. Sorun teknoloji değil, teknolojiyle kurduğumuz ilişki. Yapay zekâ bizi geliştiren bir araç olmalı, yerimize düşünen bir otorite değil.

Bu satırların amacı bir cevaba ulaşmak değil. Konforun bedeli, konforun kimyası, algoritmik gerçeklik, sessizce bırakılan özgürlük… Bunların hepsi aynı yapbozun parçaları gibi görünüyor. Bu kitap boyunca yaptığım da sadece bu: O parçaları tek tek elime alıp sorgulamak. Çünkü hepsi aynı yere çıkıyor: Kararlarımızın ne kadarı hâlâ gerçekten bize ait?

Dördüncü Maymun metaforu bana yalnızca teknolojiyle ilgili gelmiyor. Bu, insanın karar verme gücünü, ortak gerçekliğini ve özgürlüğünü kullanma ihtiyacını yavaş yavaş kaybedişinin de bir metaforu. Gözleri açık, kulakları açık, konuşabiliyor; ama bütün dikkatini avucunun içindeki küçük ekrana verdiği için hayat yavaş yavaş görüş alanının dışına çıkıyor.

Ve belki de 2045’in Dördüncü Maymunu hiç olmadığı kadar çok bilgiye, seçeneğe ve imkâna sahip olacak. Ama gerçeğin ne kadarını hissedebilecek? Hayatın ne kadarını gerçekten yaşayabilecek?

Belki de yapabileceğimiz ilk şey ekranı tamamen bırakmak değil; onun bizim yerimize seçmeye başladığı anları fark etmek. Çünkü özgürlük, önce fark etmekle başlar.

Belki de geleceğin insanı özgürlüğünü kaybetmeyecek. Özgürlüğünü kullanma ihtiyacını kaybedecek.