35 ülke birleşip 23 bin tonluk dev makine yaptı, ama çalıştıramıyorlar

Fransa’nın güneyindeki Saint-Paul-lez-Durance bölgesinde inşa edilen Uluslararası Termonükleer Deneysel Reaktör (ITER) projesinde ilk plazma deneylerinin başlama tarihi 2034 yılına ertelendi.

Teknik aksaklıklar ve reaktör bileşenlerinde saptanan yapısal kusurlar nedeniyle yaşanan gecikmenin projeye ek maliyetinin yaklaşık 5 milyar euro olduğu bildirildi.

Güneş’teki enerji üretim mekanizması olan nükleer füzyonu yeryüzünde gerçekleştirmeyi amaçlayan tokamak tipi reaktör; Avrupa Birliği, ABD, Çin, Rusya, Japonya, Hindistan ve Güney Kore olmak üzere 35 ülkenin ortaklığıyla inşa ediliyor. Tamamlandığında yaklaşık 23 bin ton ağırlığa ulaşması beklenen tesis vakum odası, süper iletken mıknatıslar ve termal kalkanlar gibi uluslararası ortaklarca üretilen özel parçalardan oluşuyor.

İlk operasyonel hedefleri 2010’lu yılların ortası olarak belirlenen projede son erteleme kararı, reaktörün merkez bileşenlerinde tespit edilen mikro çatlakların ardından alındı.

2021 yılı sonunda yapılan helyum sızdırmazlık testleri, vakum odasının termal kalkanında sızıntı olduğunu ortaya çıkardı. Yapılan teknik incelemelerde, bükme ve kaynak işlemlerindeki mekanik gerilimler ile gümüşleme sürecinden kalan klor artıklarının birleşmesi sonucu 2,2 milimetreye varan gerilmeli korozyon çatlakları saptandı.

Güvenlik risklerini önlemek amacıyla ITER yönetimi, termal kalkana ait yaklaşık 23 kilometrelik soğutma borusu şebekesinin tamamını sökerek gümüş kaplamasız 316L paslanmaz çelik borularla değiştirme kararı aldı. Bu doğrultuda, reaktör çukuruna daha önce yerleştirilmiş olan 6 numaralı sektör modülü onarım çalışmaları için yeniden dışarı çıkarıldı.

ITER Genel Direktörü Pietro Barabaschi tarafından kamuoyuna duyurulan yeni çalışma takvimine göre, başlangıçta 2025 yılına çekilmesi hedeflenen deneylerin başlangıcı 2034 yılı olarak revize edildi. Böylece projenin ilk planlanan takvimine kıyasla toplam gecikme süresi yaklaşık 18 yıla ulaştı.

Uzmanlar, onarım ve montaj süreçlerinin devam ettiğini bildirdi. 2026 yılı itibarıyla dokuz sektör modülünden altıncısının reaktör çukuruna indirilmesiyle plazma odasının üçte ikisi tamamlandı. Avrupa tarafından üretilen 2 numaralı vakum odası sektörünün de şantiyeye ulaşmasıyla birlikte reaktör çekirdeğine ait tüm temel bileşenlerin sahaya sevkiyatı tamamlanmış oldu.