Yapay zekanın icat ettiği ilaç belki yaşlanmayı da yavaşlatıyor

Yapay zeka kullanarak ilaç keşfini hızlandırmayı hedefleyen Insilico Medicine şirketi, geçen yıl yürüttüğü klinik çalışmada geliştirdiği bir ilaç adayının kronik bir akciğer hastalığının tedavisinde yardımcı olabileceğini göstermişti. Şirket, aynı klinik çalışmadan elde edilen verilerin daha da heyecan verici bir olasılığa işaret ettiğini açıklıyor: İlaç, yaşlanma sürecini de yavaşlatabilir.

“Rentosertib” adı verilen ilacın moleküler yapısı yapay zeka yardımıyla oluşturuldu. Nature Biotechnology dergisinde yayımlanan yeni çalışmanın sonuçları, ilacın “yaşlanma saatleri” olarak bilinen ve bireylerin hastalanma ile ölüm risklerini tahmin etmek için tasarlanmış farklı bir yapay zeka teknolojisiyle ölçülen biyolojik yaşlanma göstergelerini düşürdüğünü ortaya koydu.

Sağlık Sektöründe Yapay Zeka Devrimi ve Yaşlanma Saatleri

Bu kapsamlı klinik çalışma; ChatGPT veya Midjourney gibi popüler yapay zeka sistemlerinin arkasındaki teknikleri kullanarak sağlık hizmetlerini geliştirmeyi hedefleyen geniş çaplı çabalarda önemli bir milat niteliği taşıyor. Insilico; girişimler, teknoloji devleri ve akademik laboratuvarların ilaç keşfini hızlandırma ile tıbbi süreçleri iyileştirme yarışındaki aktörlerden sadece biri.

Son dönemde yaşlanma araştırmalarının yaygınlaşması, bu çalışmaları kısa süreli tedavilerin ötesine taşıyarak uzun yaşam (longevity) araştırmaları alanına itiyor. Bu sistemler, bir kişinin vücudunun —veya organlarının— ne kadar hızlı yaşlandığını tahmin ediyor. Ancak bilim insanları, bu saatlerin ne kadar kullanışlı bilgi sunduğu konusunda tartışmaya devam ediyor.

Insilico’nun klinik çalışması yapay zeka tekniklerinin vaatlerini gösterse de ilaç adayının onay alması hastalar için bile yıllar alabilir. Ayrıca şirket, ilacın yaşlanma karşıtı etkilerini henüz sağlıklı bireyler üzerinde test etmiş değil. Super Agerskitabının yazarı kardiyolog Eric Topol, “İlaç umut verici görünüyor ancak nihai kararı vermek için henüz kesinleşmiş bir çalışmaya sahip değiliz” değerlendirmesinde bulunuyor.

Anahtar ve Kilit Uyumu: İlaç Nasıl Geliştirildi?

Latviya-Kanada kökenli matematikçi, fizikçi ve biyoteknolog Alex Zhavoronkov tarafından 2014’te kurulan Insilico, nöral ağları kullanarak ilaç keşfini kolaylaştıran ilk girişimlerden biri oldu.

Şirket, ChatGPT’yi eğiten tekniklere benzer yöntemlerle binlerce hastanın sağlık kayıtlarını, vücuttaki proteinleri gösteren kan testlerini ve akademiyi kapsayan devasa bir veri havuzunu analiz eden bir model inşa etti. Bu sistemle hastalıklara yol açan spesifik proteinler tespit ediliyor.

Ardından proteinlerin fiziksel yapısını ve diğer moleküllerle bağlanma şeklini analiz eden ikinci bir sistem geliştirildi. Bu sistem, hedeflenen proteine bağlanıp etkisini nötralize edebilecek tamamen yeni moleküller tasarlıyor. Dr. Zhavoronkov bu süreci, “Bir kilidi tarayıp ona tam uyan bir anahtar üretmeye” benzetiyor.

Rentosertib ilacı da bu yöntemle, “akciğerlerin Alzheimer’ı” olarak bilinen ve solunum dokusunu kalınlaştırıp sertleştirerek ölümcül sonuçlara yol açabilen İdiyopatik Pulmoner Fibrozis (IPF) hastalığını tedavi etmek amacıyla geliştirildi.

12 Haftada Biyolojik Yaşta Düşüş

Geçen yılki klinik çalışmada ilaç adayının IPF hastalarının akciğer kapasitesini önemli ölçüde artırdığı kanıtlandı. Ancak Dr. Zhavoronkov, ilacı aynı zamanda genel yaşam süresini uzatacak şekilde tasarladıklarını belirtiyor.

Çalışmada, IPF testlerinden bağımsız olarak 43 hastanın yaşlanma göstergeleri ilacın kullanımı öncesinde ve sonrasında altı farklı yaşlanma saatiyle ölçüldü. Hücre, doku ve organların çalışma performansına dayanarak yaş tahmini yapan bu altı saatin tamamı, hastaların 12 haftalık tedavi sonrasında biyolojik yaş tahminlerinde belirgin bir düşüş gösterdi.

Bu yaşlanma saatlerinden birinin geliştirilmesine katkıda bulunan Harvard Tıp Fakültesi profesörü Vadim Gladyshev, “Bu çalışma, tahmin edilen biyolojik yaşın düşürülebileceğini net bir şekilde gösteren ilk araştırmadır” dedi.

Uzun Yaşam Araştırmaları İçin Yeni Bir Model

Gladyshev, örneklem boyutunun küçüklüğüne ve testlerin henüz sağlıklı bireylerde yapılmadığına dikkat çekerek sonuçların kesin olmadığını da vurguladı. İlaç sadece IPF hastalarında denendiği için elde edilen veriler bu duruma özgü olabilir.

Yine de bazı uzmanlar, Insilico’nun bu detaylı çalışmasının gelecekteki uzun yaşam araştırmaları için bir kılavuz olabileceğine inanıyor. Tel Aviv Üniversitesi’nden uzun yaşam uzmanı Prof. Evelyne Bischof, “Bunlar gelecekteki klinik çalışmalarda kullanacağımız yöntemlerdir” ifadesini kullanıyor.