Dünya Kupası’nda 56 yıllık sır: Gordon Banks’i zehirlediler mi

1970 Dünya Kupası’nın unutulmaz İngiltere-Batı Almanya maçına dair yeni iddialar yıllar sonra bir kez daha gündemde. Bir kalecinin son dakika yaşadığı rahatsızlık, sadece bir sağlık sorunu muydu yoksa çok daha büyük bir planın parçası mıydı? Soğuk Savaş gölgesinde CIA bağlantılı teoriler ve sarsıcı açıklamalar, futbol tarihine dair bilinenleri yeniden sorgulatıyor.

Futbol tarihinin en çok konuşulan karşılaşmalarından biri olan 1970 FIFA çeyrek finalinde İngiltere Milli Takımı’nın Batı Almanya’ya 3-2 mağlup olduğu maç aradan geçen 56 yıla rağmen yeniden gündemin merkezine oturdu. O dönem İngiltere futbolunun ‘altın jenerasyonu’ için derin izler bırakan bu karşılaşma yalnızca sportif bir yenilgi değil, aynı zamanda yıllar sonra ortaya atılan iddialarla birlikte siyasi ve istihbari tartışmaların da odağı haline geldi.

O dönem İngiltere, bu mağlubiyetle turnuvaya veda etmiş, futbolun en büyük kupasını kazanma hayalini o aşamada kaybetmişti. Ancak bugün bazı çevreler, bu yenilginin yalnızca saha içi gelişmelerle açıklanamayabileceğini öne sürüyor. Peki 1970 Dünya Kupası’nda İngiltere açısından neler oldu?

Gordon Banks o maçta neden oynamadı?

Söz konusu karşılaşma, Dünya Kupası çeyrek finalinde oynandı ve futbol tarihine dramatik bir mücadele olarak geçti. İngiltere, Batı Almanya karşısında 3-2’lik skorla sahadan mağlup ayrıldı. Maçın en çok tartışılan yönlerinden biri, İngiltere’nin kalecisi Gordon Banks’in karşılaşmada yer almaması oldu. O dönem dünyanın en iyi kalecilerinden biri olarak kabul edilen Banks’in yokluğu, İngiltere savunmasında büyük bir boşluk yarattı.

Onun yerine kaleyi Chelsea’den Peter Bonetti devraldı. Ancak birçok futbol yorumcusu ve taraftar, yenen gollerin sorumluluğunu büyük ölçüde Bonetti’ye yükledi. Ayrıca maçın ikinci yarısında Bobby Charlton’ın 70. dakikada oyundan alınması da tartışma yaratan kararlar arasında yer aldı.

Gordon Banks, İngiliz futbol tarihinin en büyük kalecilerinden biri olarak kabul ediliyor. Özellikle 1966 Dünya Kupası şampiyonu İngiltere’nin en önemli oyuncusuydu. 1970 Dünya Kupası’nda Pele’nin kafa vuruşuna yaptığı efsanevi kurtarışla hâlâ akıllarda yer alıyor.

Tartışmaların merkezinde ise Gordon Banks’in maçtan saatler önce yaşadığı rahatsızlık bulunuyor. İddialara göre Banks, karşılaşma günü ciddi bir mide rahatsızlığı geçirdi ve bu nedenle sahaya çıkamadı. Banks’in ilk belirtileri, o dönem Çekoslovakya ile oynanan son grup maçının ardından ortaya çıkmıştı.

Sonrasında iyileştiği düşünülen kalecinin çeyrek final günü yeniden rahatsızlandığı ifade edildi. İşte her şey tam olarak bu noktada başladı…

Bazı futbol çevrelerinde  Banks’in durumuna ilişkin çarpıcı iddialar ortaya atıldı. 2019 yılında 81 yaşında hayatını kaybeden efsane kalecinin, o sabah ‘beynine darbe aldığı’ yönünde uzun yıllardır süregelen söylentiler bulunduğu aktarıldı. Banks’in otobiyografisinde ise rahatsızlığın nedenini içkiye bağlanan ifadeler de yer alıyordu. Ancak bu açıklama bile tartışmaları sonlandırmaya yetmedi.

1966 Dünya Kupası’nı kazanan İngiltere 1970 Dünya Kupası’nda da favori olarak gösteriliyordu.

Son yıllarda ortaya atılan en dikkat çekici iddia olayın yalnızca bir sağlık problemi olmadığı, bunun Soğuk Savaş döneminde ABD tarafından kurgulanmış bir operasyonun parçası olabileceği yönünde oldu.

Üç yıldır sürdüğü belirtilen bir araştırma özellikle olayın 1970 Dünya Kupası’nda Brezilya’nın şampiyonluğunu garanti altına almak için CIA tarafından yapılan bir müdahalenin parçası olup olmadığını inceliyor.

Bu iddialara göre İngiltere’nin elenmesi dolaylı olarak futbol dengelerini değiştirmiş ve nihai şampiyon Brezilya’nın önünü açmış olabilirdi. Araştırmayı gündeme taşıyan isimlerden biri BBC’nin ‘Newsnight’ programının eski uluslararası editörü Gabriel Gatehouse oldu. Gatehouse, bu hikâyeyle Banks’in torunu Ed Jervis’in kendisiyle iletişime geçmesi sonrası ilgilenmeye başladığını açıkladı.

Gordon Banks’in ailesi de yıllar içinde bazı şüpheler dile getirdi. Banks’in torunu Ed Jervis, dedesinin olayla ilgili “her zaman bir şüphe” taşıdığını ifade etti. Kalecinin oğlu Robert Banks ise daha net ifadeler kullanarak şunları söyledi: “Yalnızca babamın hastalanması ve çok ciddi şekilde rahatsızlanması son derece garip.”

Tartışmaların kökeni yalnızca son yıllara dayanmıyor. Ünlü futbol yazarı Brian Glanville, 2007 yılında yayımlanan kitabında dikkat çeken ifadeler kullanmıştı. Glanville, Banks’in “sabotaj kurbanı olabileceğine giderek daha fazla inandığını” yazmıştı. Bu görüş, dönemin futbol çevrelerinde küçük bir tartışma yaratmış ancak geniş çaplı bir soruşturmaya dönüşmemişti.

Glanville’e göre bir başka yazar olan Bob Oxby, ABD’li siyasetçi Stuart Symington ile akrabalık bağı olduğunu söylemişti. Symington ise 1953-1976 yılları arasında Missouri senatörü olarak görev yapmıştı. İddialara göre Symington, Banks’in hastalığıyla ilgili olarak şu sözleri sarf etmişti: “Bu CIA’nın işiydi. İngiltere’nin Brezilya’yı yenmesine izin vereceğimizi mi sandınız?”

Ortaya atılan teorilere göre ABD yönetimi, özellikle Lyndon B. Johnson döneminde Latin Amerika’daki siyasi dengeleri etkileyen askeri rejimlerle ilişkiler kurmuştu. İddialarda, ABD’nin 1964 yılında kurulmasına yardımcı olduğu askeri diktatörlüğü desteklediği ve Brezilya’daki yönetimle yakın ilişkiler içinde olduğu öne sürüldü.

Altı yıl sonra, 1970 Dünya Kupası’na gelindiğinde Brezilya’daki rejimin popülerliğinin düşük olduğu, turnuvanın kazanılmasının ise halk desteğini artırmak için önemli bir araç olarak görüldüğü iddia edildi. Gabriel Gatehouse, 93 yaşında hayatını kaybeden Brian Glanville ile yaptığı görüşmelerde bu iddiaların doğruluğunu sorguladığını belirtti. Gatehouse, The Observer’da yayımlanan yazısında şu ifadeleri aktardı:

“Oxby’nin güvenilir bir muhabir olduğu ve Symington’ın bunun ‘bir planın parçası’ olduğunu söylediği anlatıldı. Symington’ın CIA brifingleri alan bir askeri komitede görev yaptığı da ifade edildi.”

Gatehouse ayrıca CIA arşivlerinde 1971 yılına ait bir belgeye ulaştığını açıkladı. Bu belgede Brezilya Devlet Başkanı General Emilio Garrastazu Medici’nin, futbol başarısıyla “kendini ustalıkla ilişkilendirmeyi başardığı” yönünde ifadeler yer aldığı belirtildi.

Bununla birlikte Gatehouse, istihbarat dünyasındaki kaynaklarının doğrudan bir zehirlenme vakasından haberdar olmadığını da kabul etti. Ancak aynı döneme ait başka bir CIA biyoloğunun, senatoya sunduğu ifadede “şiddetli mide bulantısına yol açabilecek bazı maddelerden” bahsettiği de iddialar arasında yer aldı.