Zenginler taşınabilir, evler taşınamaz

New York’ta, kişinin sürekli yaşadığı asıl konutu dışındaki yüksek değerli evlerden alınacak ve pied-à-terre vergisi olarak anılan yeni bir vergi 1 Temmuz’da yürürlüğe giriyor. Verginin yaklaşık 10-11 bin konutu kapsaması ve New York şehrine yılda yaklaşık 500 milyon dolar gelir sağlaması bekleniyor.

Bu vergi, bir dönem ülkemizde de tartışılan “boş ev” vergisine benzese de onunla tam olarak aynı değil. Konutun yılın büyük bir bölümünde boş olduğunun kanıtlanması gerekmiyor. Belirleyici olan, yüksek değerli taşınmazın malikinin veya yakınlarının asıl konutu olmaması ve bir kiracı tarafından kullanılmaması.

Verginin “yüzü”: Ken Griffin

New York Belediye Başkanı Zohran Mamdani, pied-à-terre vergisinden bahsettiği videoyu, küresel yatırım şirketi Citadel’in kurucusu Ken Griffin’in 238 milyon dolar değerinde olduğu belirtilen Central Park manzaralı dairesinin önünde çekti. Bu sayede Mamdani, mesajını soyut açıklamalar yerine oldukça somut bir örnek üzerinden iletmiş oldu.

Bu mesajın ardından bir anda verginin yüzü haline gelen Griffin, videoyu “ürkütücü ve tuhaf” bulduğunu belirtti. Haksız da sayılmaz. Tek bir kişinin bir belediye başkanı tarafından bu şekilde hedef gösterilmesi pek çok yönden eleştirilebilir.

Griffin ayrıca yeni verginin küçük bir grubu hedef alarak ayrımcılığa yol açtığını savundu. Bu yoruma katılmak güç. Bir verginin az sayıda kişiyi kapsaması tek başına ayrımcılık oluşturmaz. Yüksek değerli ve asıl konut olarak kullanılmayan bir ev ile kişinin içinde yaşadığı konut arasında verginin amacıyla bağlantılı ve hatırı sayılır bir fark bulunuyor.

Mali güç bakımından da tablo farklı değil. Asıl konutuna ek olarak milyonlarca dolar değerinde ikinci (ya da üçüncü, dördüncü) bir eve sahip olmak, mali gücün oldukça kuvvetli bir göstergesi. Tartışılması gereken, bu kişilerin vergilendirilip vergilendirilemeyeceği değil; eşiğin doğru belirlenip belirlenmediği ve konutların değerlemesinin gerçeğe uygun olarak yapılıp yapılamadığı. Nitekim asıl soru da burada başlıyor: Belirlenmiş olan bir milyon dolarlık eşik gerçekten yalnızca Ken Griffin gibileri mi kapsayacak?

Bir milyon dolarlık eşik orta sınıfa ait konutları da kapsayacak mı?

Verginin teknik yapısı ilk bakışta değeri çok yüksek olmayan evlerin de kapsamda kalacağı endişesini doğuruyor. Tek bir yapı içinde bir, iki veya üç konut birimi bulunan evlerde, resmî değeri 5 milyon doları aşan ikinci konutlardan yüzde 0,8 ile yüzde 1,3 arasında değişen oranlarda ek vergi alınacak. Kat mülkiyetli daireler ile kooperatif konutlarında ise ilk iki yıl için resmî değer eşiği 1 milyon dolar olacak ve yüzde 4 ile yüzde 6,5 arasında değişen oranlar uygulanacak.

Ancak buradaki 1 milyon dolar, evin gerçek satış fiyatı değil. New York’ta bu konutlar mevcut sistemde satış emsallerine göre değil, benzer kiralık binaların getirileri üzerinden değerlendiriliyor; bu nedenle resmî değerleri piyasa değerlerinin çok altında kalabiliyor. Resmî değeri 1 milyon dolar olan bir dairenin gerçek piyasa değerinin yaklaşık 5 milyon dolar veya daha fazla olması mümkün. Evin değeri düşük hesaplanacağı için, oranın nispeten yüksek olmasının da sorun teşkil etmemesi bekleniyor.

Özetle verginin orta sınıfa ait konutları kapsamadığını belirtmek mümkün. Düzenleme, sonuç olarak, asıl konutunun yanında yaklaşık 5 milyon dolar değerinde ikinci bir eve sahip olanlara uygulanacak. Yine de değerleme sistemindeki sapmaların değeri düşük olan bazı konutları kapsama sokma ihtimali, verginin en tartışmalı yönlerinden biri olmaya devam ediyor.

“Konut” değil, “servet”

Verginin getirilmesindeki temel hedef New York’un milyarlarca dolarlık bütçe açığına yeni bir kaynak yaratmak. Elde edilecek yıllık yaklaşık 500 milyon dolar, çocuk bakımının yaygınlaştırılması başta olmak üzere çeşitli sosyal programların finansmanında kullanılacak.

Verginin kendi rızası dışında yüzü haline gelen Ken Griffin ise New York’un yeni vergi aramak yerine harcamalarını azaltması gerektiğini savunuyor. Griffin’in bu itirazı süper zenginler arasında yaygınlaşan yeni görüşleri yakından takip etmediğinin bir göstergesi. “In Tax We Trust” gibi kampanyalarla kendilerinden daha fazla vergi alınmasını talep eden süper zenginler, ödeyecekleri ek verginin yalnızca toplumun geri kalanı için yapacakları bir fedâkarlık olmadığının farkında. Zira, güçlü bir ekonomi, işleyen kamu hizmetleri ve sağlam bir demokrasi süper zenginlerin servetlerini de koruyor. Ayrıca, ve belki de süper zenginler için daha da önemlisi, Prof. Guido Alfani’nin belirttiği üzere, süper zenginlerin devletlerin finansman açığının kapatılmasına katkı sağlama işlevlerinin kayboluşunun bu kesimin toplumsal meşruiyetini önemli ölçüde zayıflatıyor olması.

Seçilen vergi konusu da rastlantısal değil: New York, Londra veya Paris gibi şehirlerde lüks konutlar yalnızca barınmak için değil, serveti saklamak ve değerini korumak için satın alınıyor. Verginin konusu konut olarak görünse de ekonomik bakımdan vergilendirilen esasen servet. Şehrin yarattığı değerden en fazla yararlananların, bu değerin devamı için daha fazla katkı sunmasının beklenmesi de son derece makul.

Yüksek değerli ve asıl konut olarak kullanılmayan taşınmazları hedefleyen New York, her fırsatta “Benden fazla vergi alınırsa başka bir eyalete veya ülkeye giderim” diyen “eski usul” süper zenginleri vergilendirmenin makul bir yolunu bulmuşa benziyor. İnsanlar, şirketler ve sermaye başka yerlere gidebilir; ama Central Park manzaralı bir daireyi Florida’ya taşımak mümkün değil. Zenginler taşınabilir. Evler taşınamaz.