Ruhi Bey Nasıl Olduğunu Gerçekten Biliyor mu?

Bir soru sormakla işe başlayalım. Bölünmüş bir insan, bölündüğünü neden fark etmez? Dün göklere çıkardığını bugün yere çalan, dün savunduğu ilkeyi bugün hiç zorlanmadan terk eden birinin kendini dönek hissetmemesi nasıl mümkün olur? Kernberg’in bize verdiği ad — splitting, bölme — bu yapıyı tarif eder ama sırrını vermez. Sır şudur. Bölünmüş özne kendini bölünmüş hissetmez. Tam tersine, her iki anda da kendini son derece tutarlı, akla uygun, haklı hisseder.

Bu sırrın anahtarını bir başkasında, Schopenhauer’da buluruz. Batı felsefesi iki bin yıl boyunca aklı efendi, itkiyi hizmetkâr saydı. Schopenhauer bunu tersine çevirdi. Dünyanın özü Wille‘dir, yani kör, amaçsız, doymayan bir istemedir. Akıl ise bu istemenin sonradan geliştirdiği bir alettir. Schopenhauer’ın imgesi unutulmazdır. İsteme – Wille –, kudretli ama kör bir adamdır. Akıl, onun omzunda taşıdığı, gören ama felçli bir adam. Yol gösterir, ama yürüyeni o seçmez.

Buradan çıkan sonuç ürkütücüdür. Akıl önce karar vermez, sonradan gerekçe üretir. Ve o gerekçeye samimiyetle inanır. Kararı veren istemedir, cübbeyi giyip mahkemeye çıkan akıldır. Kernberg’in eksik bıraktığı yeri işte bu doldurur. Bölme isteme düzeyinde olur, yani konum, çıkar, açlık düzeyinde. Akıl bölmeye direnmez, ona hizmet eder. Her kutup için kusursuz bir gerekçe hazırlar. Rasyonalizasyon, bölmenin görünmezlik pelerinidir.

Bunu somut görmek isteyen Edip Cansever’in Ruhi Bey’ine baksın. Yine baştan söyleyeyim, bu bir Cansever okuması değil. Şairin ne demek istediğini doğru iletme kaygısında değilim. Ruhi Bey’i ödünç alıyorum, çağın bir özne-konumunun sureti olarak. Cansever bu ödünç almadan sorumlu değil.

Şiirin mimarisi doğrudan Schopenhauer’ın mimarisidir. Dışarıda bir ses konuşur ve kusursuz akıl yürütür. Kapıyı kapadım, on sekiz on beş trenine yetiştim, geniş kadife koltuğa oturdum, Haydarpaşa’ya kadar bulmaca çözdüm, Tokatlı’ya uğradım, kirazla bir kadeh rakı içtim, çıkarken bolca bahşiş bıraktım. Tertemiz, sıralı, gerekçeli bir gün. Aklın anlatısı.

Ama parantezlerin içinde başka biri konuşur. “Gelsem gelsem bir solgunluktan gelirim / Kızgın bir sardunyanın üstelik üvey çocuğu / Pembe pembe azarlanırım.” İşte kör isteme budur. Aşağılanmış, azarlanan çocuk. Ve şunu görmek gerekir. Dışarıdaki akıl bu çocuktan hiç söz etmez. Onu inkâr da etmez, savunmaz da. Sadece hiç anmaz. Ona hizmet eder, onu gizleyerek.

Bu yapının imzası iki kelimedir. Şiirin sonuna doğru Ruhi Bey’i sorular kuşatır. Böyle sabah sabah mı içiyorsunuz, üşümüyor musunuz, önümüz kış, ee daha nasılsınız Ruhi Bey. Cevap gelir. “İyiyim, iyiyim.” Ayakkabıları su alan, sabahtan içen, konağı yanmış adamın cevabı budur. Akıl her zaman hazırdır, her zaman yeterlidir, her zaman ikna edicidir.

Şimdi aynaya gelelim, çünkü asıl mesele orada. Geçen yazıların Yakup’u kirli ve eski bir boy aynası satın almak istiyordu. Görmek istiyordu, göremiyordu, göremediğini biliyordu. Ruhi Bey’in aynası ise tertemizdir. “Çıkarken boy aynasında kendime baktım / Oldukça yakışıklıydım.” Ardından bir envanter gelir. Gömlek temiz, beyaz ceket tertemiz, pantolon ütülü, yelek cebinde ince altın zincir, sarı ve ince bıyıklar, tam Ruhi Bey bıyığı. Kimlik bir öz değil, bir eşya listesidir.

Sonra ikinci ayna, bir pencere camı. “Baktım ki, ben Ruhi Bey / Nasıl olan Ruhi Bey / Daha nasılım.” Aynaya bakar ve cevap alamaz. Soruyu geri alır ve yoluna devam eder. Dikkat edin, soru hiçbir yerde “kimim” değildir. Hep “nasılım”dır. Kimlik bir öz değil bir hâldir, bağlama göre değişen bir hâl. Bir kimliğin dağılmasının Türkçedeki en güzel formülü belki de budur.

Ve işte bu yazının vardığı yer. Cehaletin aynası puslu değildir, temizdir. Aynayı puslandıran şey bilgisizlik değil, istemenin emrindeki zekâdır. Ruhi Bey görmediği için değil, kendine hep yakışıklı görüneceği bir ayna ürettiği için kendini bilmez.

Buraya bir de sınıfı katmak gerek. Ruhi Bey Fransız dergileri karıştırır, Viyana lokantasında Avusturyalı karı kocanın eğilerek karşıladığı adamdır, Markiz’de dört mevsimden süzülmüş bir konyak içer. Yani onun aklı en incelmiş, en Batılı, en “medeni” akıldır. Ve tam bu incelik aynayı temizler. Sokakta “işini bilen” adam kendini kaba bir gerekçeyle kandırır, konaktaki bey zarif bir gerekçeyle. Hizmetkârlık aynıdır, yalnızca üslup değişir. Batılılaşmış özne, kendini görmenin aracı olması gereken şeyi — aklı, inceliği, kültürü — kendini görmemenin aracına dönüştürmüştür. Ahıska’nın garbiyatçılık dediği o kaygı, en çok da burada, en incelmiş aklın en temiz aynasında iş görür.

Bir yanlış anlamayı baştan kesmek gerekir. Ruhi Bey hınçlı değildir. Yukarı bakıp imrenmez, aşağı bakıp korkmaz, kimseden hesap sormaz. Konağı yanmıştır, üstünden tertemiz bir asfalt geçmiştir, ama o ne restore etmeye çalışır ne intikam alır. Zaten sınıf hissedilerek yaşanmaz, atfedilir. İnsan sınıfını bir bilinç nesnesi gibi taşımaz, bir hâl olarak yaşar. Eğer hissedilerek yaşansaydı ortaya çıkacak olan şey tam da hınç ve hırs olurdu. Ruhi Bey bunların hiçbiri değildir. O yüzden onu bugünün hınçlı öznesiyle karıştırmamalı. Biz Cansever’in bölünmüş öznesini alıp, bugünkü hınçlı öznenin yapısını okumak için kullanıyoruz.

Ama konağın hikâyesi burada bitmiyor, çünkü şiir bize onun nasıl kaybedildiğini de söylüyor. “Konaksa yandı çoktan / Tertemiz bir asfalt ezip geçti onu.” Ve hemen ardından: “Ve yıllar ve günler ve saatler ayarlandı / Caddeler, işhanları kahveler ayarlandı.” Geçen yazıda yası tutulmayan geçmişten söz etmiştim, işte tam bu. Konak yanar, üstünden tertemiz bir asfalt geçer, saatler ayarlanır. Yıkım anılmaz, yas tutulmaz, sadece üstü örtülür ve zaman yeniden ayarlanır. Tanpınar’ın Saatleri Ayarlama Enstitüsü ile Cansever’in “ayarlandı”sı aynı şeyi söyler. Ve dikkat edin, Ruhi Bey’in aynasındaki temizlik ile asfaltın “tertemiz”liği aynı temizliktir. İkisi de bir şeyin üstünü örter. Bir insanın kendi bölünmüşlüğünü kusursuz gerekçelerle örtmesiyle, bir toplumun kendi yıkımını asfaltla örtmesi arasında yapı farkı yoktur. Yası tutulmayan geçmiş, aklın hiç anmadığı o parantez içindeki çocuktur.

Peki Ruhi Bey’deki o dinginlik nedir? Bir kabulleniş var, evet, ama bu tevekkül değil. Bir kendine bakma da değil. Çünkü kendine bakmak, insanın kendi bölünmüşlüğünü görmesini gerektirir. Ruhi Bey ise iki sesini yan yana yaşar ve onları hiç yüzleştirmez. Zarif adam ile azarlanan çocuk aynı sayfada durur, birbirini tanımaz. Bu, kendine bakmanın yerine geçen bir dinginliktir. Acıyı ortadan kaldırmaz, acıyı sorusuz bırakır. “İyiyim, iyiyim” tam da böyle bir cümledir.

Şiir bunu son sözüyle mühürler. “Vaktim yok görüşmeye kimseyle / Kendimle bile, kendimle bile.” Kendisiyle görüşmeye vakti yoktur. Ve aynı nefeste, kimseyle. Bu tesadüf değil. Schopenhauer’ın bütün karamsarlığında tek bir ahlaki çıkış vardır, o da Mitleid‘dir, yani merhamet. Ötekinin acısını kendi acın gibi duyabilmek, ona bakıp “bu da benim” diyebilmek. Ama merhamet, tam da bölmenin imkânsız kıldığı şeydir. Bölünmüş özne için öteki ya tümüyle iyidir ya tümüyle kötü. Merhamet duyulacak bütün bir kişi değildir. Kendine kapalı olan ötekine de kapalıdır. Bölme iki kapıyı birden kapatır.

Demek ki toplumsal Borderline öznenin bölünmüşlüğünü daha çok akılla, daha çok bilgiyle, daha çok eğitimle çözemeyiz. Çünkü sorun akılda değil, aklın kime hizmet ettiğindedir. En zeki olan, kendini en iyi kandırabilendir. Aklın efendisini değiştirmedikçe, aklı çoğaltmak yalnızca gerekçeleri güzelleştirir.

Ve elbette ben de dışarıda değilim. Ben de gerekçelerimi sonradan üretirim, kendi konumumun haklılığını kusursuz cümlelerle savunurum. Bu yazıyı yazarken bile aklım bir yerde benim istemem için avukatlık yapıyor olabilir. Asıl ürkütücü olan pusun kendisi değil, aynanın temiz göründüğü andır. Kendimi en haklı, en tutarlı, en incelikli hissettiğim an, muhtemelen aklımın avukatlığa çıktığı andır.

Ruhi Bey nasıl olduğunu gerçekten biliyor mu? Bilmiyor. Ama bize, aynasına bakıp yakışıklı bulduğu her seferinde, kendimiz hakkında bir şey soruyor. Kapıyı, yine, açık bırakıyorum.