502 Nolu odadaki kadınlar ‘Mavi’ bir duruş mu, ‘Felsefi bir genelev’ mi?

Geçen Salı günü Beyoğlu’nda, “Dün, Bugün, Yarın” filminde, Sophia Loren’in canlandırdığı Adelina’nın yaşadığı Napoli’yi hatırlatan  sokaktaki bir binanın kapısından giriyordum. 

Kapıda “Piramid Sanat Galerisi” yazıyordu.

Kapıda aklıma gelen iki küçük kız çocuğu

Kapıdan girerken aklıma  bu ay Amerika’da yeni çıkan kitaplardan biri geliyor.

Daha doğrusu o kitapta anlatılan iki kız çocuğu…

Catherine Ostier’nin yazdığı “The Renoir Girls; A Hidden History of Art, War And Betrayal” adlı kitabıydı.

Türkçeye çevirirsek, “Renoir Kızları: Sanat, Savaş ve İhanetin Gizli Hikayesi” diyebilirim.

Kitabın henüz kendisini okumadım.

Ama New York Times’da geniş bir tanıtım yazısı vardı, onu okudum. Kitabı da ısmarladım.

Zengin mahalledeki evin kapısını çalan siyahlar giymiş bir adam

Hikaye, Paris’in ve dünyanın sanat anlayışını değiştiren 1879’da “Salon” denilen en önemli sanat sergisinden 2 yıl sonra başlıyor. 

O yılın ilkbaharında  bir gün, siyahlara bürünmüş, biraz eski püskü giyimli ve yanında büyük çanta taşıyan bir adam Paris’in zengin ve şık Montaigne Bulvarındaki zarif bir binanın kapısını çalıyor.

Bu adam ünlü ressam Renoir’dır.

Paris Sergisinde büyük başarı kazanınca, Fransa’nın zengin aileleri ona portre ısmarlamaya başlamışlardır.

Anversli Cahen ailesinin iki kızının tablosu arka odalarda saklandı

Girdiği bina Anversli Cahen ailesinin evidir.

Ünlü ressam ailenin iki küçük kızının resimlerini yapmak üzere davet edilmiştir. 

Nedense aile bu tabloyu hiç sevmemiş ve evin hiç görünmeyen bir yerinde adeta saklamıştır.

Oysa bu tablo dünya sanat tarihine “Pembe ve Mavi: İki Kız” adıyla geçecek ve bugün Brezilya’da Sao Paulo Sanat Müzesinin en kıymetli eseri olacaktır.

Hayatına “Beğenilmediği için kapalı odalarda saklanmış”  bir sanat eseri olarak başlayan tablo, sonradan böyle görkemli bir hayata sahip olmuştur.

O iki genç kızın ve ailesinin hayatı Renoir tablosu kadar şanslı olmadı

Ancak hayata çok varlıklı bir ailenin şanslı kızları olarak başlayan “Anversli Kızların” sonraki hayatı hiç de öyle olmadı.

Her zengin ailenin hüzünlü bir sonu vardır.

Servet gider, geriye insan harabeleri bırakır.

Nitekim o ailenin kızlarının sonraki yılları da öyle oldu.

Ailenin üçüncü kuşağından insanların bazıları Auschwitz’de Naziler tarafından katledildi.

Piramid Galerisinden girerken, kafamda işte bu hikaye vardı.

Ben 10 yıl geç geliştim o ise 10 yıl erken gelişti

Bedri Baykam’ın her yıl yepyeni bir yaratıcılık mekanı haline gelen bu 1968 nostaljiği galerisinde de bir başka sanatçı ile ilgili olağanüstü hikayeler dinleyeceğim hiç aklımdan geçmemişti

Bedri benden 10 yaş küçüktür.

Ben biraz geç, o haddinden fazla erken geliştiği için, duygusallık yaşlarımız eşitlendi.

Yıllardır ne zaman bir araya gelsek, sanki aynı yaştaymışız gibi duygusal bir harmoniyi buluruz.

Sanki onunla aynı yıllarda aynı yaştaymışız gibi yaşamışızdır.

Avignonlu kızların en mahrem odasına gizlice bir ziyaret

Bedri şimdi yine çok yaratıcı bir projeyi gerçekleştirdi.

Bir Picasso kitabı yazdı ve aynı zamanda bu kitabın bir de sergisini yaptı.

Girişinde Hasan Bülent Kahraman’ın çok güzel bir önsüz yazısı var.

Kitabı Türkçe, Fransızca ve İngilizce yazdı.

Ama adı İngilizce.

“Baykam on Picasso: Le Demoiselles Revisited.”

(Baykam’dan Picasso Üzerine: Genç Kızları yeniden ziyaret)

Adından da anlayacağınız gibi bu kitabın ve serginin merkezinde Picasso’nun başeseri sayılan “Avignonlu Kızlar” tablosunu görüyoruz.

Felsefi kerhane tablosu mu bu?

Bedri’nin ilginç bir dünya tasarımı vardır.

Her odayı mahrem, her sanatsal mekanı mahrem ilişkilerin yaşandığı  bir arka oda gibi görür.

Avignon’lu Kızlar tablosunu ilk yaptığında gören bazı arkadaşları ona “Felsefi Kerhane” adını takmışlar.

Sanatçının Kübist dönemini başlatan şahaserdir bu. 

Ama bu eserin arkasında da tıpkı Renoir’ın tablosu gibi trajik bir başlangıç hikayesi var.

Yani bu valiz gerçekten Picasso’nun o valizi mi?

Bedri büyük ve çok heyecanlı bir hikaye anlatıcısı…

Sergi, bu tablonun etrafında Picasso’nun en önemli yıllarının hikayesi.

Bedri bunu kendi çizdiği tablolar, kolajlar ve yıllar boyu topladığı çok ilginç eşyalarla adeta 4 boyutlu bir hale getirmiş…

Mesela tablonun önünde büyük bir valiz duruyor.

Bedri, “Picasso’nun Paris’e gelirken taşıdığı valiz” diyor.

Şüpheyle bakıp, “Gerçek mi şimdi bu” diyorum.

“Gerçek olmadığını söyleyen biri varsa ve ispatlarsa düzeltmeye hazırım” diyor.

Bence zekice bir cevap.

“Yalanlanamayacak bir taklidi” diyorum içimden.

Kendini ve beni tabloların içine yerleştirip o büyük hikayeyi anlattı

İşte o gün, onunla yıllardır süren arkadaşlığımızın bana sağladığı müthiş bir imtiyazı yaşadım.

Beni serginin ana salonunda büyük bir tablonun önüne oturttu.

Ve beni ve kendi kendi hayatını da bu hikayenin parçası haline getirerek, kendi gözünden ve deneyimlerinden, bir Picasso hikayesi anlattı.

Bir buçuk saat boyunca bir Türk sanatçısının gözünden ve hayatından, çok bir dünya devi sanatçının olabilecek en renkli ve en subjektif hikayesini dinleme şansına sahip oldum.

Benim için gazeteciliğin ve uzun sürmüş bir dostluğun en güzel imtiyazıydı.

Keşke Samsung veya LG gibi büyük ekran üreticileri sponsor olsa

Bunu 8-10 kişilik bir guruba da yapmalısın dedim.

Sergiyi gezenler için bunun bir video gösterimi de var.

Ama Samsung ve LG gibi dev LED dev ekran üreticileri sponsor olsa da bu sergi özel bir salonda anlatılsa…

Çok uzun bir hikayeydi.

Her tablonun önünde bana çok ilginç hikayeler anlattı.

Bir bölümü gerçek, bir bölümü kendi muhayyilesinin ürünleri…

Dinlerken içimden Rod Stewart’ın “Every picture tells a story” (Her resim bir hikaye anlatır) şarkısını söylüyordum.

Şimdi sözü ona bırakıyorum.

Mavi döneminin arkasındaki depresif arkadaş trajedisi

Picasso’nun gerçek hikayesi Paris’e gelişi ile başlar.

Çünkü orası, sanatçının “Mavi döneminin” başladığı yerdir.

O dönem çok trajik bir olayla başlıyor. 

Picasso’nun İspanya’da başlayan çok büyük bir arkadaşlığı var. 

Dönemin ressam, şair ve bohem sanatçılarından biri olan Carles Casagemas.

Arkadaşlıkları 1899’da Barcelona’da başlar. 

Sonra Paris’e gelirler. Aynı atölyeyi paylaşırlar. 

Karşılık bulamayan bir erkeğin hikayesi

Casagemas o yıllarda Germaine Gargallo isimli bir resim mankenine aşık olur.

Ancak karşılık bulamaz.

Casagemas depresif bir karaktere sahiptir.

Karşılık bumamaması onu daha da derinden etkiler.

İşte öyle günlerden birinde Picasso’nun dünyaya bakışını değiştirecek trajik bir olay yaşanır.

Picasso bir süreliğine Barcelona’ya dönmüş, Casagemas ise Paris’te kalmıştır.

Picasso yokken Paris’te öyle bir olay yaşanacaktır ki…

Her şey değişecektir.

Bedri Baykam o meşum geceyi anlatıyor

Sevdiği kızdan karşılık bulamayan Casagemas, kendisinin de 17 Şubat 1901 günü Barselona’ya döneceğini söyler. 

Bu vesileyle, ayrılmadan önce dostlarla bir veda yemeği düzenlemek ister. 

O trajik günü Bedri Baykam’ın ağzından dinliyoruz:

“Bu özel günü anmak için onu—Manolo, Alexandre Riera adında bir Katalan koleksiyoner, Germaine ve Odette’i—yerel bir restoranda düzenlenecek bir veda yemeğine davet etti.”

Yemeğin sonunda fırlatılan mektuplar

“Yemek boyunca herkes fazla içti ve yüksek sesle güldü. 

Carles olağanüstü derecede hareketli görünüyordu. 

Yemeğin sonuna doğru, vedalaşacakmış gibi ayağa kalktı. Ceketinin içine uzanarak o günün erken saatlerinde yazdığı bir tomar mektubu çıkardı. 

Germaine, dehşet içinde en üsttekinin polis şefine, ikincisinin ise kendisine hitaben yazıldığını fark etti.”

Tabancayı çıkarıyor ve “Voile, un pour toi…”

“Aynı anda, ceketinin cebindeki şişkinliği fark etti. 

Bir anda her şeyi anladı. 

Casagemas cebine uzanıp tabancasını çıkardığı sırada, Germaine iri yapılı Pallarés’in arkasına saklanmak için kendini attı. 

Casagemas, ‘Voila un pour toi!’ (Al bakalım, bir tane sana) diye bağırarak onun çömelmiş bedenine ateş etti. Germaine’den bir saniyenin küçük bir kesiti kadar sonra tepki veren Pallarés ellerini kaldırdı ve kurşunu saptırmayı başardı, fakat patlamanın etkisi Germaine’i yere savurdu.”

Ağzından çıkan ikinci cümle: “Et voila, un pour moi…”

“Onu öldürdüğüne inanan Casagemas, bu kez silahı kendisine çevirdi. ‘Et voilà un pour moi!’ (Ve bir tane de bana) diye haykırarak tetiği çekti ve sağ şakağına bir kurşun sıktı. Manolo’nun üzerine yığıldı, ‘yüzü ezilmiş bir çilek gibiydi.’ 

Kaçışan müşterilerin çığlıkları dindikten ve duman dağıldıktan sonra, Germaine yerden kalktı. 

Hıçkırarak Pallarés’e sarıldı, onu kalkan olarak kullandığı için af diledi ve hayatını kurtardığı için teşekkür etti. 

Carles’e gelince, hâlâ nefes alıyordu. 

Arkadaşları baygın bedenini en yakın eczaneye taşıdı. 

Oradan Hôpital Bichat’ya götürüldü ve iki saat sonra orada öldü.”

Arkadaşının uğruna intihar ettiği kadınla Picasso yatıyor

Picasso elbette yıkılmıştı. Paris’e geri döndüğünde hiçbir şey aynı gelmiyordu. Casagemas ile bir zamanlar paylaştığı 130 Boulevard de Clichy’deki daireye döndü ve orada bizleri şaşırtacak bir şey yaptı.

Arkadaşının karşılık bulamadığı için intihar ettiği Germaine ile yattı. 

Bu, kabul edilemez bir ahlaki müptezellik miydi…

Yoksa üzerinde saatlerce konuşabileceğimiz son derece tartışmalı ve sorgulanabilir bir “yasak elma” cazibesi mi…

Bedri Baykam’ın yorumu: Picasso için bir Eros ve Thenatos olayından ibaret

Bizler için bu ikisinden biriydi ama Bedri için çok farklı boyutta felsefi bir olaydı. 

“Her zaman olduğu gibi, Picasso’nun hayatında Eros ve Thanatos’un, yani aşk ve ölümün alanları birbirini besliyordu. Yaratıcı ve nihilist dürtüler birbirine bağlıydı, ki kendisi de bunu kabul ediyordu. Bir keresinde şöyle demişti: ‘Eserlerim, üst üste gelen yıkımların bir özetidir.’ Onun kadar batıl inançlı biri için, en yakın arkadaşını reddetmiş kadınla, onun son saatlerini geçirdiği dairede (belki de aynı yatakta) sevişmek, trajedinin tam rahmine bedeni ve ruhuyla dalma ihtiyacını ima ediyordu.”

Dönemin ağır klasikçi babaları isyan ediyor

Casagemas’ın intiharının üstünden 6 ay geçtikten sonra Picasso’nun eserlerinde bu felakete yaptığı ilk açık gönderme hissedildi. 

Picasso’nun yasını özümsemesi, bunu yaratıcı bir biçimde işlemenin yolunu keşfetmesi zaman aldı. 

Ama aynı zamanda, Paris’teki ilk birkaç ayında ciddi bir tefekkür için fazla meşgul olduğu da doğruydu…

Ama o trajedilerden doğacak modern sanat ilk günlerde,  dönemin klasik sanatçıları için bir nefret objesi olacaktı.

Bunu gösteren en çarpıcı olay ise o günlerde Grande Palais’de açılan bir sergide yaşanacaktı. 

Sakın bu salona girmeyin sayın Cumhurbaşkanı

Dönemin en ünlü oryantalist ressamı, Beaux-Arts akademisyeni ve o serginin salon jürisi üyesi Gérôme, yeni avangart sanatçılarına duyduğu tepkiyi abartılı biçimde haykırmıştı. 

Exposition Universelle’deki küçük bir galeride Empresyonist tablolar sergilenmişti. 

Tam Fransa Cumhurbaşkanı Emile-Loubet o salona girecekken, Gérôme  aniden içeri dalmış şöyle haykırmıştı: 

“Girmeyin Sayın Cumhurbaşkanım, lütfen girmeyin! Bu, Fransa’nın gururunun ölümüdür…” 

İşte Pablo Picasso geldiğinde Fransa’nın sanatsal havası buydu…

Dönemin klasik sanatçıları doğmakta olan modern sanata böyle bakıyordu.

Klasiklerin küçümsediği o tablo şimdi MoMA’nın Mona Lisa’sı gibi

Devrimcilik bazen karşılığı geç alınan bir bakıştır.

Bir trajedi ile başlayan dönem, modern sanatın doğumundaki en önemli eserlerden birinin ortaya çıkmasına yol açacaktı.

Avignon’lu Kızlar tablosu bugün New York’ta MoMA’nın (Modern Sanat Müzesi) 5’inci katındaki 502 numaralı galeride sergileniyor.

Mone Lisa tablosu Louvre için ne ise, Avignonlu Kızlar da MoMa için o.

Mona Lisa Louvre’dan çalınınca Picasso neden panikledi?

Bedri o gün 1.5 saat saat boyunca bana başka bir çok hikaye daha anlattı.

Picasso’nun Afrika sanatını ilk gördüğünde duyduğu heyecanı, Louvre müzesinden çalınmış bazı Afrika heykellerini satın aldığını, ancak müzeden Mona Lisa tablosu da çalınınca, o hırsızlığın da kendinden bilineceği paniği ile, ünlü şair Apollinair’e ile bu heykelleri Seine nehrine atmak için nasıl saatlerce dolaştıklarını da anlattı mesela.

Dedim ya, bir gazeteci için harika bir ayrıcalıktı.

Bana çok iyi geldi.

Not: Sergi önümüzdeki ay Bodrum’da açılıyor

Daha önce Paris’te de açılan sergi Eylül ayı sonuna kadar açık.

Önümüzdeki ay da bir benzeri Bodrum’da açılacak.

Vaktiniz olursa, çok ilginç bir sanat hikayesi yolculuğu yapabilirsiniz.