Bu fotoğrafın önce üstüne, sonra altına bakın; iki farklı zaman göreceksiniz

Önceki gece Londra’da çok ilginç bir belgesel seyrettim.

Şimdi “longevity” dönemine girdik ya… İşte bu dönemin en çarpıcı tartışma konularından birini bu belgeselde yakaladım.

Gelin, bu pazar günü o konuyu tartışalım.

Provokatif bir fotoğrafçının kamerasından gördüklerimiz

Netflix, 11 Kasım’da ilginç bir belgeseli yayına soktu.

Çok ünlü ama bir o kadar da tartışmalı bir fotoğrafçı olan Richard Avedon’u anlatan bir belgesel bu: Avedon.

Mükemmel bir kurgu, çok güzel görüntüler, çarpıcı yorumlar… Ve tabii ki çok provokatif fotoğraflar.

İnsanın bazen güzelliğini, bazen de çirkinliğini anlatan bir göz…

Avedon, ABD’nin 40’ıncı Başkanı Ronald Reagan’ın ve eşi Nancy’nin yıllar boyunca birçok fotoğrafını çekti.

Üstü başka, altı başka dilden konuşan bir fotoğraf

Bunlardan biri, 1993 yılında çekilmiş bir fotoğraftı.

Karede Reagan ve eşi yan yana duruyordu. İşte bu fotoğraf, “longevity” çağında en çok tartışılan konulardan birine de cevap veriyordu.

Fotoğrafta iki farklı zaman, iki farklı yaş dönemi vardı.

Belgeselde bu fotoğrafı çok ünlü bir meslektaşım yorumluyor.

Ünlü genel yayın yönetmeninin yorumu

Bu yorumcu, The New Yorker’ın eski genel yayın yönetmeni Tina Brown.

Fotoğrafın üst tarafıyla alt tarafının farklı gerçekleri anlattığını söylüyor.

Üst tarafta Nancy Reagan’ın yüzünü görüyoruz.

Pürüzsüz bir cilt…

Yorgunluktan eser yok.

Yaşını hiç belli etmiyor.

Eşi Reagan da öyle.

Ama bir de alt tarafta kenetlenmiş ellere bakın

Brown, sonra bizi fotoğrafın alt tarafına bakmaya davet ediyor.

Orada iki el görüyoruz.

Nancy Reagan, elini eşinin elinin üzerine adeta kenetlemiş. Hatta bu tutuş, “kocasının elinin üzerine yırtıcı bir pençe gibi kapanmış” diye yorumlanıyor.

İşte o ellerde, yukarıdaki görüntüyle hiç ilgisi olmayan başka bir şey görüyoruz:

Buruşmuş bir cilt…

Adeta yılların çizgileri…

Yıllar, yıllar ve yıllar…

Bu fotoğraf çekildiğinde her biri kaç yaşındaydı?

Bu fotoğraf, 1 Nisan 1993’te çekildi.

O sırada Ronald Reagan 82, eşi Nancy 71 yaşındaydı. Fotoğrafı çeken Richard Avedon ise 69 yaşındaydı.

Yani fotoğrafçıyla fotoğraftaki kişiler birbirine yakın yaşlardaydı. Anlayacağınız, birbirlerinin “gerçeğini” görebilecek yaştaydılar.

Aradaki fark şu: Yüz rötuşlu, eller değil

Fotoğrafta yüzün rötuşlandığı, ellerin ise rötuşsuz bırakıldığı izlenimi var.

Oysa Avedon, insanın yüzündeki ve tenindeki gerçek çizgileri gösteren fotoğraflarıyla tanınırdı. Belli ki bu kez Reagan’ların isteği üzerine yüz rötuşlanmıştı.

O zaman insanın aklına şu soru geliyor:

“Aynı rötuşu ellere neden yapmadı?”

Meslektaşım Tina Brown, belgeselde bunu şöyle yorumluyor:

“Avedon, Reagan’ların isteklerine uyuyor gibi görünse de onları biraz ‘kandırmaya hazır’ görünüyor.”

Nancy’nin yüzü rötuşlanmış, elleri ise rötuşsuz bırakılmıştı.

Avedon’un oğlu John da babasının kontrol konusunda çok titiz olduğunu anlatıyordu.

Avedon kimi kandırmak, kime gerçeği anlatmak istedi?

Peki Avedon’un yaptığı gerçekten Reagan’ları kandırmak mıydı?

Ben bir Avedon hayranı olarak bunu farklı yorumluyorum.

Avedon belki onları kandırıyordu; ama fotoğrafın izleyicisine “gerçeği” görebileceği bir kanıt da sunuyordu.

Nancy Reagan’ın rötuşlanmış yüzüyle rötuşlanmamış elleri arasındaki büyük tezat, 20’nci yüzyılın “kandırma” imkânlarının ne kadar küçük ve sıradan olduğunu gösteriyor.

Daha önceki yüzyıllarda bu imkân da yoktu.

Da Vinci’nin Mona Lisa’sının elleriyle yüzü bize aynı zamanı anlatıyordu.

İnsan bedeninin zamasal harmonisinin kaybolması

İnsan bedeninde zamansal bir harmoni vardı.

Yüzüyle bedeni ve öteki organları aynı zaman diliminde yaşamıyorsa, bozulan bu harmoni bize gerçeği bütün çıplaklığıyla anlatır.

“Longevity” çağı şimdi bize başka bir şey vadediyor.

Bir zamanlar fotoğraf rötuşuyla geriletilen yaşı, şimdi estetik dokunuşlarla, ilaçlarla, sporla ve terapiyle gerçekten geriye götürme iddiasında.

Peki ama 21’inci yüzyıl, bu dört müdahaleyle hayal edilen o harmoniyi sağlayabilecek mi?

Daha açık soralım:

“Aynadaki Yabancı”: 47 yaşındaki kadının her tarafı 31 yaşında mı?

“Longevity”, bedenimizin her santimetrekaresini o ebedî gençliğe çevirebilecek mi?

İngiliz meslektaşım gazeteci Jane Shilling, 2011 yılında anılarını yayımladı. Kitabın adı The Stranger in the Mirror’dı: “Aynadaki Yabancı”.

Kitabı yazmaya başladığında 47 yaşındaydı. Kitabın kapağı için aynadaki yansımasını gösteren çıplak bir fotoğraf çektirmişti.

Kendini fiziksel olarak hâlâ 35 yaşında hissettiğini söylüyordu.

Ama değişen bir şey vardı:

Bakışları…

İnsan yaşlanmayan neresinden başlar?

İnsan önce neresinden yaşlanmaya başlar?

Bir gazeteci, bundan beş altı yıl önce bana şu soruyu sormuştu:

“İnsan yaşlanmaya ne zaman başlar?”

Bir erkek olarak cevabımı esprili bir cümleyle açıklamıştım:

“Güzel bir kadınla çıkmakla evde kalıp Netflix seyretmek arasında tercih yapmakta zorlanmaya başladığınız zaman, yaşlanma başlamış demektir.”

Estetikçi dostum sordu: ‘Ben yüzünü 40 yaşında yaparım ama sen bu yüzü taşıyabilir misin?’

Altmışlı yaşlarımın sonlarına doğru göz kapağım düştüğü için arkadaşım olan bir estetikçiye gitmiştim.

Bana şöyle demişti:

“Ben seni 40 yaşında bir erkeğe dönüştürebilirim. Vücudun da iyi; bu yüzü taşıyabilir. Ama sana şunu soracağım: Sen 40 yaşındaki bu erkeğin yüzünü taşıyabilir misin?”

Biraz düşünüp cevap vermiştim:

“Hayır, taşıyamam.”

Göz kapağımı kaldırtmamamı tavsiye etmişti.

“Düşük göz kapağı zamanla senin yüz karakterin hâline gelir. Genç görünmek istiyorsan gül,” demişti.

Bakışlar ve eller yalan söylemiyor

Gözler ve bakışlar, yaş algısını çok etkiler.

Göz çevresindeki ince çizgiler, göz kapaklarının gevşemesi ve kaşların düşmesi yaşla birlikte belirginleşebilir.

Ama bakıştaki canlılık yalnızca yaşa bağlı değildir; yorgunluk, ruh hâli, sağlık ve ışık da görünüşü değiştirir.

Yıllar bana şunu öğretti:

Bakışlar ve eller yalan söyleyemiyor.

Yıllar önce dinlediğim bir şarkının sözleri

1970’li yıllarda, gençken Serge Reggiani’nin bir şarkısını dinlerdik.

Georges Moustaki’nin yazdığı bir şarkıydı: Sarah.

“Yatağımdaki kadın artık yirmi yaşında değil,” diyordu.

Hemen arkasından gelen dize de şuydu:

“Gözlerinin altında çizgiler…”

Kendi payıma konuşayım.

Yaşımla hiç sorunum yok.

Ama aynaya baktığımda gördüğüm adamın bakışları, gençliğimdeki gibi değil.

Hiç değil.

Müesses nizamın müzesindeki dev fotoğraflar

Avedon belgeseline döneyim.

Büyük fotoğrafçı, 2002’de Metropolitan Museum of Art’ta bir sergi açtı. “Murals” —yani “duvar resimleri”— adıyla anılan dev boyutlu fotoğrafları ise 2023’te müzede özel bir sergide bir araya getirildi.

Bunlar birkaç metre genişliğe ulaşan fotoğraflardı. Muhafazakâr bir MET müdavimi için epey sarsıcı görüntüler içeriyorlardı.

Andy Warhol’un fabrikasından çıplak erkekler ve kadınlar

Avedon, 1969’da Andy Warhol’un çevresindeki insanları, sanatçıları ve oyuncuları fotoğraflamıştı.

Fotoğrafta Joe Dallesandro ve trans oyuncu Candy Darling de yer alıyor.

Bu kişilerden bazıları tam boy ve çıplak olarak fotoğraflanmıştı.

57 yıl sonra bugün bu fotoğraflara baktığınızda, insan bedenindeki tüylerin, özellikle de pubik bölgedeki tüylerin nasıl değiştiğini hayretle görüyorsunuz.

Avedon, her zamanki gibi, resmin alt tarafında bize çok katı bir gerçekliği anlatıyordu.

Bu, bir anlamda onun imzasıydı.

Çıplak figürler

Belgeselde bu sergiyle ilgili yorumlar da var.

Fotoğraflar, dönemin cinsel özgürlüğünü ve karşı kültürünü yansıtan cesur, kışkırtıcı bir iş olarak ele alınıyor.

MET, Warhol ve çevresindekileri gösteren fotoğraftaki merkezî bölümü, sanat tarihindeki “Üç Güzeller” geleneğinin ironik bir yorumu olarak değerlendiriyor. Ama burada üç kadın tanrıça değil, üç erkek figür var: Üç Güzeller’in erkeklerden oluşan bir tür karşılığı.

Yunan mitolojisindeki Aglaia, Euphrosyne ve Thalia; güzellik, neşe ve zarafeti simgeleyen üç tanrıçaydı.

The New Yorker eleştirmeni de eseri bugün bile şaşırtıcı, oyunbaz ve zekice bulduğunu söylüyor.

Belgeselde buna benzer onlarca çarpıcı sosyolojik ayrıntı var.

Oscar ödüllü bir yönetmenin filmi

Filmin müziğini David Fleming yapmış. Çok başarılı buldum.

Ron Howard’la birlikte çok iyi bir iş çıkarmışlar.

Howard, birçok önemli filme imza atmış bir yönetmen. A Beautiful Mind ile en iyi yönetmen Oscar’ını kazanmıştı.

Splash (1984), Cocoon (1985), Willow (1988), Parenthood (1989), Apollo 13 (1995), Cinderella Man (2005), The Da Vinci Code (2006), Frost/Nixon (2008), Angels & Demons (2009), Rush (2013) ve Inferno (2016) bunlardan bazıları.

The Beatles: Eight Days a Week ve Pavarotti gibi önemli belgesellere de imza attı.

En sevdiğim Avedon portresi: Tilda Swinton

Richard Avedon birçok ünlü insanın fotoğrafını çekti.

Bunların arasında Marilyn Monroe, Audrey Hepburn, The Beatles, Bob Dylan, Andy Warhol, Twiggy, Charlie Chaplin, Truman Capote, Pablo Picasso, Malcolm X ve James Baldwin de var.

Ama benim en sevdiğim fotoğrafı, Tilda Swinton’un portresi.

Bana insan yüzünün manasını en güzel anlatan ikona gibi görünüyor.

O yüz de bir Avedon eseri…