Atatürk’ü Sevmek Neden Bir Çekinme Meselesi Haline Geldi?

Bazı milletler tarihlerini romantikleştirir.

Bazıları ise onunla bitmek bilmeyen bir savaş yürütür.Daha olgun toplumlar ise tarihleriyle eleştirel, özgüvenli ve korkusuz bir ilişki kurmayı öğrenir.

Türkiye bugün rahatsız edici bir psikolojik kavşakta duruyor.

Son on yılda yavaş ama inkâr edilemez bir değişim yaşandı. Bu bir gecede olmadı; resmi kararlarla da gelmedi. Toplumsal atmosferin zaman içinde yeniden şekillendirilmesiyle oluştu. Bir zamanlar Mustafa Kemal Atatürk’e duyduğu saygıyı rahatlıkla ifade eden bir toplum, bugün belirgin biçimde daha temkinli hale geldi.

Atatürk rozeti taşıyan gençler bazı mekânlara girmeden önce etrafına bakıyor. İnsanlar onun fotoğrafını paylaşmadan önce duraksıyor. Hatta Cumhuriyet’in kurucusu hakkında olumlu bir yazı yazmak bile zaman zaman — absürt biçimde — cesaret gerektiren bir davranış gibi algılanabiliyor.

Birkaç ay önce Atatürk üzerine yazdığım bir makalenin ardından eski bir dostum beni aradı.

“Çok güzel yazmışsın,” dedi. Sonra kısa bir sessizlikten sonra şu soruyu sordu:

“Bunları yazarken korkmuyor musun artık?”

Aslında asıl mesele tam da bu soruda saklı. Bir ülkenin kurucu liderine, milli kahramanına saygı göstermenin siyasi risk gibi hissedilmeye başlaması, sıradan ideolojik tartışmaların ötesinde daha derin bir dönüşümün yaşandığını gösteriyor.

Ve böyle atmosferlerin tesadüfen oluşmadığı kesin.

Bunlar yavaş, sabırlı ve sistemli biçimde inşa edilir. Bir tür “salam tactic” gibi: toplumsal hafızayı dilim dilim aşındırarak. Ya da kurbağayı giderek ısınan suda fark ettirmeden haşlama metaforunda olduğu gibi; toplum değişimin sertliğini ancak çok geç fark ediyor.

Atatürk Sıradan Bir Lider Değildi

Mustafa Kemal Atatürk — ki bugün bazı çevrelerin bilinçli şekilde yalnızca “Gazi Mustafa Kemal” demekle yetinip “Atatürk” soyadını kullanmaktan kaçındığını da görüyoruz — yalnızca başarılı bir komutan ya da geçiş dönemi devlet adamı değildi.

O, ülkesinin tarihsel yönünü kökten değiştiren nadir 20. yüzyıl liderlerinden biriydi.

Çöken bir imparatorluğun enkazından, işgal, yoksulluk ve yorgunluk içindeki bir toplumdan yalnızca bir cumhuriyet değil, tamamen yeni bir siyasi ve zihinsel yön inşa etti. Üstelik bunu, birçok toplumun nesiller boyunca gerçekleştirebildiği dönüşümleri yaklaşık on beş yıl gibi kısa bir sürede başararak yaptı.

Hukuk sistemini yeniden kurdu.
Kadın haklarını genişletti.
Eğitimi modernleştirdi.
Diplomasiyi yeniden şekillendirdi.
Sanayileşmeyi teşvik etti.
Türkiye’yi modern uluslararası düzenin içine yerleştirdi.

Elbette kusursuz değildi.

Hiçbir tarihî şahsiyet kusursuz değildir.

Kararları tartışılabilir, eleştirilebilir, yeniden değerlendirilebilir — tıpkı tüm büyük liderlerde olduğu gibi.

Ama mesele kusursuzluk değildir.

Mesele tarihsel büyüklüktür.

Birçok ülke kurucu liderlerini güçlü sembollerle yaşatır. Amerika Birleşik Devletleri bugün hâlâ George Washington ve Abraham Lincoln gibi figürlerden ahlaki ve kurumsal meşruiyet üretir. Hindistan’da Mahatma Gandhi siyasetin ötesinde ahlaki bir pusula olarak görülür. Güney Afrika’nın demokratik kimliği hâlâ Nelson Mandela ile özdeşleşir. Modern Fransa ise kurumsal hafızasında Charles de Gaulle’ün izlerini taşımaya devam eder.

Ancak Türkiye’nin Atatürk’le ilişkisi bir açıdan bunlardan farklıdır.

Atatürk yalnızca resmi hafızada değil, halk hafızasında da yaşamaya devam ediyor.

Ve bu çok daha güçlü bir şeydir.

Anadolu’nun Sessiz Hafızası

Yurt dışında — ve giderek bazı iç çevrelerde — yapılan en büyük yanlışlardan biri, Atatürk sevgisinin yalnızca seküler şehirli elitlere ait olduğunu düşünmektir.

Bu son derece yanlış bir okumadır.

Türkiye’de Atatürk’ün toplumdaki yeri:

* ideolojinin,
* sınıfın,
* etnik kimliğin,
* coğrafyanın,
* yaşam tarzının,
* hatta çoğu zaman siyasi aidiyetlerin bile ötesine geçer.

Onun imgesi devlet zorlamasıyla değil, milyonlarca insanın onun temsil ettiği değerleri içselleştirmesiyle yaşamaktadır:
onur,
bağımsızlık,
çağdaşlık
ve ulusal özgüven.

Ege’de küçük bir köy olan Kösedere’de tanıdığım, harika bir köy restoranının sahibesi Şükran Kandıralı bunun güzel örneklerinden biridir. Başörtüsünde Atatürk’ün imzasını taşıyor. Bunu ideolojik bir gösteri olarak değil, kişisel aidiyet duygusunun doğal bir ifadesi olarak yaptığından eminim.

Başka bir gün, Ege’ye tepeden bakan küçük bir köy kahvesinde otururken Wi-Fi şifresini sordum.

Kafenin sahibi gülümsedi.

“Atatürk’ün ölüm yılı,” dedi.

“Neden böyle şifreli bir şifre koydun?” diye sordum.

Cevabı son derece yalındı:

“Atatürk’ü yeterince tanımayıp bunu hatırlamayan birine internet de vermem abi.”

Bu akademik bir dil değil.
Siyasi teori de değil.

Ama birçok analistin anlayamadığı bir şeyi anlatıyor:

Milletleri ayakta tutan sadece kurumlar değildir; duygusal hafızadır.

Ve bazen tarihsel süreklilik en küçük ayrıntıların içinde yaşar.

Kurucu Liderleri Şeytanlaştırmanın Bedeli

Elbette eleştirel tarihçilik ile sistematik itibarsızlaştırma arasında büyük fark vardır.

Olgun toplumlar kurucu liderlerini ne putlaştırır ne de şeytanlaştırır.

Türkiye ise giderek bu dengeyi korumakta zorlanıyor.

Bazı çevreler Atatürk’ü eleştirilemez hale getirmeye çalışıyor. Bazıları ise onu yalnızca ideolojik bir figüre indirgemeye uğraşıyor; hatta bilinçli şekilde onun toplumsal hafızadaki yerini küçültmeye çalışıyor.

Bu yalnızca kelime tercihi değildir.

Bu, Türkiye’nin tarihsel kimliği üzerine verilen daha büyük bir mücadelenin parçasıdır.

Fakat milletler kendi kurucu sütunlarını sürekli aşındırarak toplumsal bütünlüklerini koruyamaz.

Çünkü ortak semboller önemlidir.

Ortak hafıza önemlidir.

Ve dünya tam da yeniden sert jeopolitik türbülanslara girerken, toplumların birleştirici anlatılara her zamankinden daha fazla ihtiyacı vardır.

Türkiye bugün:

* sınırlarında savaşlarla,
* parçalanan ittifaklarla,
* ekonomik kırılganlıklarla,
* teknolojik dönüşümle
* ve artan küresel kutuplaşmayla karşı karşıya.

Böyle dönemlerde toplumları ayakta tutan yalnızca askeri güç ya da ekonomik büyüme değildir.

Toplumları ayakta tutan ortak özgüvendir.

Ve özgüven, ortak referans noktaları gerektirir.

Türkiye’nin Yeni Fay Hatlarına Değil, Ortak Zemine İhtiyacı Var

Türkiye’nin bugün en büyük ihtiyacı yeni kültürel cepheler üretmek değildir.

İhtiyaç duyduğu şey ortak yurttaşlık zemininin yeniden güçlendirilmesidir.

Mustafa Kemal Atatürk, Türkiye’nin giderek parçalanan siyasi kimliklerinin ötesine geçebilen nadir figürlerden biridir.

Atatürk’e saygı duymak bir siyasi partiye üye olmak değildir.
Katı bir ideolojik doktrine bağlılık da değildir.

Bu, çöken bir imparatorluk coğrafyasından egemen ve modern bir cumhuriyet çıkarma başarısının tarihsel büyüklüğünü teslim etmektir.

Özgüvenli toplumlar kurucularından korkmaz.

Onları açıkça tartışabilir.
Dürüstçe eleştirebilir.
Ama tarihsel önemlerini teslim etmekten de çekinmez.

Çünkü sonuçta Mustafa Kemal Atatürk yalnızca Türkiye’nin geçmişine ait bir figür değildir.

O, Türkiye’nin hâlâ geleceğini anlamaya çalışırken baktığı en güçlü aynalardan biridir.