Bir Fransız Ev Sahibesi’nin Bourgogne’da Bana Öğrettiği Medeniyet Dersi

Hayatta bazı dersleri üniversitelerde alırsınız. Bazılarını büyükelçilik koridorlarında, uluslararası müzakerelerin sert atmosferinde ya da yılların iş hayatında öğrenirsiniz. Ama bazı dersler vardır ki ne bir profesörden ne de bir devlet adamından gelir. Hiç tanımadığınız bir insanın birkaç cümlesi, zihninizde yıllarca yaşayacak bir hayat dersine dönüşür. Benim unutamadığım derslerden biri de yıllar önce Fransa’nın Bourgogne bölgesindeki küçük bir köyde karşıma çıktı.

O gün bana verilen en değerli şey ne şöminesi yanan sıcak bir oda ne de kusursuz Fransız misafirperverliğiydi. Asıl hediye, medeniyetin ne olduğuna dair sessiz ama son derece güçlü bir dersti.

Sessizliğin İçinde Bir Köy

O yıllarda Paris’te yaşıyor, OECD’de çalışıyordum. Yoğun toplantılar, raporlar ve bitmek bilmeyen seyahatler arasında uzun zamandır üzerinde çalıştığım kitabımın son bölümlerini tamamlamaya çalışıyordum. Şehrin temposu artık düşünmeme izin vermiyordu.

Bir cuma günü direksiyona geçtim. Aslında niyetim Nice’e gitmekti. Sonra rotamı değiştirdim ve Bourgogne’a yöneldim. Amacım birkaç günlüğüne dünyadan uzaklaşıp sessiz bir köşede kitabımı bitirmekti.

Beaune yakınlarında küçük bir köye ulaştığımda sonbahar bütün ihtişamıyla kendini gösteriyordu. Üzüm bağları altın ve kızıl tonlarına bürünmüş, taş evler yumuşak güneş ışığında adeta bir tabloya dönüşmüştü. Köyün girişindeki küçük restoranda öğle yemeği yerken geceyi geçirebileceğim sakin bir yer sordum. Restoran sahibi, arkeolog bir çiftin zaman zaman misafir kabul ettiğini söyledi.

Yaşayan Bir Medeniyet Evi

Kapı açılır açılmaz kendimi bir pansiyonda değil, yaşayan bir müzede buldum. Bahçede Roma sütun başlıkları, eski seramikler, bronz objeler ve Ortadoğu kazılarından getirilmiş taş eserler vardı. Lavanta kokuları arasında dolaşırken farklı medeniyetlerin aynı bahçede sessizce buluştuğunu hissediyordunuz.

Ev sahipleri ömürlerini arkeolojik kazılarda geçirmiş, emekliliklerinde ise bu eski konağı tarihin ve kültürün yaşadığı bir mekâna dönüştürmüşlerdi.

Bana gösterdikleri ilk oda güzeldi ama kalın taş duvarları nedeniyle oldukça soğuktu. Aşağı inip nazikçe, “Kitabımı tamamlamak için geldim. Bir hafta boyunca neredeyse odamdan çıkmadan çalışacağım. Daha sıcak bir odanız varsa mümkün müdür?” diye sordum.

Kadın dikkatle yüzüme baktı.

“Demek kitap yazıyorsunuz?”

“Evet.”

O anda Paris’te OECD’de görev yaptığımı ya da geçmişte diplomat olduğumu söyleme ihtiyacı hissetmedim. O evde insanın unvanından çok ürettiği değer önemliydi.

Unutamadığım Cümle

Ev sahibi birkaç dakika sonra elinde kahveyle geldi.

“Lütfen beni takip edin.”

Bu kez evin en üst katına çıktık. Kapı açıldığında nefesim kesildi. Yüksek tavanlı, ahşap kirişli, şöminesi yanan, duvarları kitaplarla çevrili muhteşem bir odaydı. Pencereden üzüm bağları ve uzaktaki kilisenin çan kulesi görünüyordu. Sanki Balzac’ın ya da Flaubert’in romanlarından bir sahnenin içine girmiştim.

Kadın gülümseyerek, “Burası normalde oğlum ve gelinim geldiğinde onlara verdiğim odadır,” dedi.

Sonra hayatım boyunca unutamayacağım cümleyi ekledi:

“Ama siz burada kitap yazacağınıza göre, bu oda size daha çok yakışır.”

Şaşkınlığımı gizleyemedim. Tam teşekkür edip çıkarken bir kez daha durdu.

“Size küçük bir tavsiye verebilir miyim?”

“Elbette.”

“Fransa’da gerçekten bu mesleklerden birini yapıyorsanız söylemekten çekinmeyin.”

“Hangileri?”

Parmaklarını tek tek kaldırdı.

“Öğretmen…”

“Sanatçı…”

“Ve yazar…”

“Biz bu üç mesleğe büyük saygı duyarız. Onları evimizde ağırlamaktan onur duyarız.”

Medeniyetin Gerçek Ölçüsü

Bir hafta boyunca her sabah erkenden kalktım. Bahçede kahvaltımı yaptıktan sonra aynı masaya oturup saatlerce yazdım. Aralarda üzüm bağları arasında yürüdüm, akşamları köy restoranında yemek yedim. O hafta kitabımı tamamladım.

Fakat yıllar sonra geriye dönüp baktığımda aklımda kalan ne yazdığım satırlar oldu ne de kaldığım odanın konforu. Hafızama kazınan, bir toplumun bilgiye ve düşünce üretimine gösterdiği saygıydı.

O gün anladım ki medeniyet yalnızca ekonomik kalkınma değildir. Yüksek hızlı trenler, gökdelenler, otoyollar, güçlü ordular ve yüksek millî gelir önemlidir; ama bunlar tek başına bir toplumu büyük yapmaz.

Gerçek medeniyet; öğretmenin sınıfa girdiğinde gördüğü saygıyla, bilim insanının özgürce araştırma yapabilmesiyle, sanatçının eser üretebilmesiyle ve yazarın düşüncelerinden dolayı değil, ürettiklerinden dolayı değer görmesiyle ölçülür.

Belki de Fransa’nın yüzyıllardır dünya kültüründeki ağırlığını korumasının en önemli sebeplerinden biri budur. Hükûmetler değişir, krizler gelir geçer; ama öğretmene, sanatçıya ve yazara duyulan saygı toplumun derin hafızasında yaşamaya devam eder. Çünkü onlar fikir üreten insanların yalnızca bugünü değil, yarını da inşa ettiğini bilirler.

Kız Kardeşimin Sessiz Cevabı

Yıllar sonra bu anımı, uzun yıllar Olgunlaşma Enstitüsü’nde öğretmenlik yapan rahmetli kız kardeşim Meliha Öğütçü Sayınalp ile paylaştım.

Sessizce dinledi.

Ben konuştukça gözleri doldu.

Sözlerim bittiğinde sadece şu cümleyi söyledi:

“Nerede bizde o bilinç abi…”

İşte o an Bourgogne’daki Fransız ev sahibesinin bana verdiği dersin ne kadar derin olduğunu bir kez daha anladım. Çünkü mesele bana daha sıcak bir oda verilmesi değildi. Asıl mesele, öğretmene, sanatçıya ve yazara duyulan saygının günlük hayatın doğal bir parçası hâline gelmiş olmasıydı.

Bugün hâlâ kendime aynı soruları soruyorum: Biz gerçekten kimi alkışlıyoruz? Çocuklarımız en çok kime benzemek istiyor? En büyük itibarı kime veriyoruz? Öğretmenlerimize, bilim insanlarımıza, sanatçılarımıza ve yazarlarımıza hak ettikleri değeri verebiliyor muyuz?

Bir ülkenin gerçek büyüklüğünü anlamak için bazen millî gelir tablolarına, askerî güç sıralamalarına ya da gökdelenlerin yüksekliğine bakmanız gerekmez. Kime saygı duyduğuna bakmanız yeterlidir.

Çünkü bir millet; öğretmenine, bilim insanına, sanatçısına ve yazarına gösterdiği saygı kadar büyüktür. Gerçek medeniyet, önce bilgiye, sonra emeğe, en sonunda da insanın ürettiği fikre değer vermekle başlar.